Στις αρχές του 21ου αιώνα, οι υποστηρικτές του κοσμοπολιτισμού και του «τέλους της ιστορίας» υποσχέθηκαν «αιώνια» ειρήνη και «μέρισμα» ειρήνης. Αντ’ αυτού, έχουμε αιώνιο πόλεμο και αγώνα εξοπλισμών.

Έχουμε μπει στην εποχή του παγκόσμιου πολέμου χωρίς τέλος. Τόσο στο εσωτερικό όσο και το διεθνές επίπεδο. Στο βιβλίο μου States of Exception (Elgar 2024) υποστήριξα ότι τα τελευταία 30 χρόνια βιώσαμε μεγάλες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης: την οικονομική κρίση, την πανδημία, τις ροές προσφύγων και μεταναστών και τον πανταχού παρόντα «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας».

Οι κυβερνήσεις υιοθέτησαν ακραίες πολιτικές για να κρατήσουν τους μετανάστες έξω, συχνά σκοτώνοντάς τους, έλαβαν άνευ προηγουμένου μέτρα αναστέλλοντας βασικά πολιτικά και κοινωνικοοικονομικά δικαιώματα στη διάρκεια της πανδημίας, και εφάρμοσαν ακραία μέτρα λιτότητας που εξαθλίωσαν τους πληθυσμούς.

Οι κοινωνικές ασφάλισεις αντικαταστάθηκαν από την εθνική ασφάλεια που επιτρέπει στο κράτος να παραβίαζει τα νομικά ορία. Η οικονομία και η κοινωνία σταδιακά στρατικοποιούνται. Οι  στρατιωτικές δαπάνες  διαμορφώνουν την οικονομική ανάπτυξη – όπως απαιτεί η έκθεση της ΕΕ «Rearm Europe» και η αύξηση των δαπανών για εξοπλισμούς προς το 5% του ΑΕΠ. Μετά το 2010 έχουμε ένα εξοπλιστικό οργασμό. Το 2024 οι παγκόσμιες στρατιωτικές δαπάνες έφτασαν στα 2,7 τρις δολάρια, 7% των δημόσιων δαπανών. Αυξήθηκαν από το 2015 ως το 2024 κατά 37%.

Η στρατικοποίηση του κοινωνικού κόσμο παίρνει πολλαπλές  μορφές.  Αύξηση των δυνάμεων της αστυνομίας και της καταστολής. Ποινικοποίηση της πολιτικής διαμαρτυρίας και υπερβολικές ποινές. Ανοιχτή και  μυστική παρακολούθηση, συλλογή δεδομένων από τα κοινωνικά μέσα, στοχοποίηση πιθανών αντιφρονούντων και κινημάτων και γενικότερη επιβολή υπακοής στις διάφορες μορφές εξουσίας.

Ανοιχτή και κρυφή παρακολούθηση πολιτικών και πολιτών, κατασκοπεία, συλλογή δεδομένων από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στοχοποίηση διαφωνούντων και κινημάτων, με τις οικολογικές ομάδες και τις εκστρατείες αλληλεγγύης προς την Παλαιστίνη να βρίσκονται στην πρώτη γραμμή.

Αλλά και μια γενικότερη προσπάθεια να ενισχυθεί η υπακοή στην εξουσία, να εδραιωθούν οι φυλετικές και έμφυλες ιεραρχίες, να επιτεθούν και να αποκλειστούν οι μετανάστες, να υπονομευθούν τα δικαιώματα των ομοφυλόφιλων, των λεσβιών και των τρανς ατόμων.

Όλα αυτά εναντίον ενός εχθρού που ούτε θέλει ούτε είναι σε θέση να αναλάβει την εξουσία. Ποτέ από τις αρχές του 20ού αιώνα η προοπτική μιας επανάστασης δεν ήταν τόσο απομακρυσμένη και η νομική αντεπανάσταση τόσο βίαιη.

Ας πάμε στις διεθνείς σχέσεις. Στις 25 Σεπτεμβρίου 1997, δύο πράκτορες της Μοσάντ δηλητηρίασαν τον ηγέτη της Χαμάς, Χαλέντ Μεσάλ, στο Αμμάν της Ιορδανίας. Μέσα σε λίγες ώρες, ο Μεσάλ βρισκόταν στα πρόθυρα του θανάτου. Οι πράκτορες συνελήφθησαν και επρόκειτο να δικαστούν και να εκτελεστούν.

Ο Πρόεδρος Μπιλ Κλίντον απαίτησε από τον Νετανιάχου, στην πρώτη θητεία του ως πρωθυπουργού, να δώσει το αντίδοτο. Αυτός συμμορφώθηκε, και ταξίδευσε μάλιστα στο Αμμάν για να ζητήσει προσωπικά συγγνώμη από τον Βασιλιά Χουσεΐν. Ο Μεσάλ επέζησε. Αντί να τον σκοτώσει, ο Νετανιάχου ανάστησε τον ηγέτη της Χαμάς.

Σήμερα, υψηλόβαθμοι πολιτικοί, συμπεριλαμβανομένων των ανώτατων ηγετών κρατών όπως η Βενεζουέλα και το Ιράν, δολοφονούνται ή απαγάγονται συστηματικά από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Τι έγινε μεταξύ του 1997 και σήμερα;

Πρόσφατοι τίτλοι από εφημερίδες και ακαδημαϊκά περιοδικά ίσως δίνουν την απάντηση: Παραθέτω: «Είμαστε μάρτυρες του θανάτου του διεθνούς δικαίου;» «Ο Τραμπ σκότωσε το διεθνές δίκαιο – ή ήταν ήδη νεκρό;» «Η μεγάλη αποσύνθεση έχει αρχίσει». Ζούμε τη σταδιακή κατάρρευση του διεθνούς δικαίου. Αλλά είναι έτσι;

Το μεταπολεμικό διεθνές δίκαιο συνοδεύτηκε από την αρχή της ιεράρχησης και των κρατικών προνομίων. Η αρχή εισήχθη στο Συνέδριο της Βιέννης με τα ειδικά προνόμια που δόθηκαν στις πέντε «Μεγάλες Δυνάμεις», επαναλήφθηκε στην Κοινωνία των Εθνών και στα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.

Η περίφημη φιλελεύθερη τάξη των κανόνων, την παρακμή της οποίας πολλοί θρηνούν, επέτρεψε στους ισχυρούς να εξαιρούνται από την εφαρμογή της. Ο Καναδός πρωθυπουργός Μάικλ Κάρνι συγκλόνισε τον κόσμο αποκαλύπτοντας το γνωστό αυτό «μυστικό», σαν το παιδί που φώναξε ότι ο βασιλιάς είναι γυμνός.

Οι διεθνείς κανόνες γεννιούνται και επιβιώνουν μέσω της συναίνεσης των κρατών, η συμμόρφωση εξαρτάται από την καλή τους θέληση. Μπορεί να ανακληθεί. Η συμμόρφωση συνδυάζει το πραγματικό με το δίκαιο: ο κυρίαρχος συμμορφώνεται και αυτό το γεγονός δημιουργεί ή διατηρεί τον κανόνα στον οποίο συμμορφώνεται.

Το αν ένας κανόνας υπάρχει και για ποιον, ή αν έχει παρακμάσει και καταρρεύσει, είναι ένα εμπειρικό φαινόμενο με κανονιστικές επιπτώσεις. Ο Τραμπ ενίσχυσε αυτόν τον εύθραυστο χαρακτήρα του δικαίου.

Όπως δήλωσε ο Μάρκο Ρούμπιο: «Η μεταπολεμική παγκόσμια τάξη χρησιμοποιείται εναντίον μας… μια εξωτερική πολιτική που εξυπηρετεί τα βασικά εθνικά συμφέροντα δεν μπορεί να αντικατασταθεί από τη “φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη”». Ο Τραμπ καυχήθηκε ότι το μόνο όριο στην παγκόσμια εξουσία του ήταν «η δική μου ηθική. Το δικό μου μυαλό…Δεν χρειάζομαι το διεθνές δίκαιο».

Οι ΗΠΑ έχουν αποσυρθεί από 60 διεθνείς οργανισμούς και συμφωνίες – συμπεριλαμβανομένων των συμφωνιών του Παρισιού για το κλίμα, του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ και έχουν επιβάλλει κυρώσεις σε δικαστές και δικηγόρους που εργάζονται στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο.

Ο Πιτ Χέγκσεθ δήλωσε περιβόητα ότι το Πεντάγωνό του δεν θα «ακολουθεί  κανένα ηλίθιο νομικό κανόνα» για να περιορίσει τους πολέμους του. Ο νόμος εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά δεν ισχύει για τις Ηνωμένες Πολιτείες, η αποχώρηση έχει αναστείλει την εθελοντική συμφωνία. Ο παράνομος πόλεμος αποτελεί μέρος του διεθνούς δικαίου με τον ίδιο τρόπο που η εξαιρετική βία αποτελεί μέρος του εσωτερικού κράτους δικαίου.

Ο μεγάλος αριστερός διανοούμενος Πέρι Άντερσον το έβαλε ξεκάθαρα: «το διεθνές δεν είναι ούτε διεθνές ούτε δίκαιο». Συμφωνώ μόνο εν μέρει. Δεν είναι «διεθνές», μόνο για τις υπερδυνάμεις και στους δορυφόρους τους που μπορούν να εξαιρούνται από τη λεγόμενη «φιλελεύθερη τάξη βασισμένη σε κανόνες».

Δεν είναι «δίκαιο» μόνο για ορισμένα τμήματα του διεθνούς δικαίου, ιδίως του πολεμικού δικαίου, των κανόνων που αποσκοπούν στην ελαχιστοποίηση των καταστροφικών επιπτώσεών του, όπως το δίκαιο περί γενοκτονίας, οι Συμβάσεις της Γενεύης, αρχές όπως η αναλογικότητα και η διάκριση, καθώς και το ανθρωπιστικό δίκαιο.

Αυτό που συνέβη στη Γάζα, στο Λίβανο, στη Βενεζουέλα και στη Γάζα δεν είναι απλώς παραβιάσεις, αλλά εγκατάλειψη και απόσυρση από το διεθνές δίκαιο του πολέμου. Αλλά το Ιράκ, το Αφγανιστάν, η Ουκρανία, το Ιράν δείχνουν ότι παρά τις αρχικές γρήγορες νίκες η συντριπτική στρατιωτική υπεροπλία τελικά αποτυχαίνει.

Αλλά το διεθνές δίκαιο είναι αναγκαστικό, όσον αφορά τις οικονομικές και εμπορικές σχέσεις. Κανόνες που ρυθμίζουν το διεθνές εμπόριο και την θάλασσα, το εταιρικό δίκαιο, την πνευματική ιδιοκτησία, το τραπεζικό δίκαιο ή τις ξένες επενδύσεις διανέμοντας δικαιώματα και υποχρεώσεις, εξουσίες και ευπάθειες. Το δίκαιο που αποτελεί τη άδικη νομική υποδομή του παγκόσμιου καπιταλισμού είναι ισχυρό και αποτελεσματικό.

Τα προγράμματα διαρθρωτικής προσαρμογής της Παγκόσμιας Τράπεζας, τα μνημόνια της ΕΕ και του ΔΝΤ για παράδειγμα αποτελούν νομικές επιβολές που καταστρέφουν πληθυσμούς χωρίς στρατιωτική εισβολή και βομβαρδισμούς.  Έχουμε λοιπόν μια σύμπτωση εσωτερικής καταστολής και ατέρμονου πολέμου. Ο Τραμπ αντιλαμβάνεται τις εξωτερικές σχέσεις με όρους αστυνόμευσης και τις εσωτερική πολιτική με όρους πολέμου, δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: ICE και F16, Μινεάπολη και Γάζα.

Μια παγκόσμια αστυνομική επιχείρηση ενώνει την εσωτερική και τη διεθνή βία αλλά συχνά αποτυχαίνει. Πώς μπορούμε να το εξηγήσουμε; Τι εξυπηρετούν οι αποτυχίες της συντριπτικής πολεμικής μηχανής  Πιστεύω ότι είναι ένα σχέδιο διακυβέρνησης. Το ονομάζω «καθεστώς πολέμου». Ζούμε μια περίοδο μετάβασης από τη μία μορφή καπιταλιστικής συσσώρευσης και πολιτικής νομιμοποίησης σε μια άλλη. Οι μεταβάσεις δημιουργούν αναταραχή. Ο προβλέψιμος ορίζοντας των κοινωνιών έχει καταρρεύσει — η αβεβαιότητα είναι η μόνη βεβαιότητα, συνοδευόμενη από απογοήτευση και άγχος.

Έτσι το καθεστώς πολέμου δίνει στις κυβερνήσεις τις εξουσίες καταστολής και τρομοκρατεί τον πληθυσμό με τον πάντα παρόντα φόβο του επερχόμενου πόλεμου. Σ’ αυτές τις συνθήκες, μόνο ριζοσπαστικά σχέδια για την κοινωνία μπορούν να ανταγωνιστούν με επιτυχία. Οι κοινωνικές τάξεις είναι έτοιμες να υποστηρίξουν ένα από αυτά. Η ακροδεξιά προσφέρει ένα τέτοιο σχέδιο και έχει προβάδισμα, ειδικά στην Ευρώπη. Η αριστερά δεν φαίνεται να έχει απάντηση αυτή την στιγμή. Παραφράζοντας τον Μπένγιαμιν,  να πούμε ότι η άνοδος της ακροδεξιάς είναι αποτέλεσμα της αποτυχίας της αριστεράς.

Αλλά ας κλείσουμε με μια αισιόδοξη νότα. Ο 21ος αιώνας υπήρξε ο αιώνας της αντίστασης. Από την Αραβική Άνοιξη και τις καταλήψεις της δεκαετίας του 2010, τις αντιστάσεις στον περιορισμό της κυκλοφορίας, τους ακτιβιστές για το κλίμα και την αλληλεγγύη προς την Παλαιστίνη, γνωρίζουμε ότι η αντίσταση ακολουθεί εγγενώς τις κυρίαρχες δυνάμεις και αναδιαμορφώνει την ισορροπία δυνάμεων.

Δεν γνωρίζουμε πότε θα λάβει χώρα η επόμενη μεγάλη έκρηξη, αλλά γνωρίζουμε ότι θα συμβεί. Και το «καθεστώς πολέμου» υποδηλώνει ίσως ότι οι κυρίαρχες δυνάμεις το γνωρίζουν και αγοράζουν ένα ασφαλιστήριο για το μέλλον.

• Το νέο βιβλίο του Κώστα Δουζίνα «Η Επιθυμία του Νόμου» θα κυκλοφορήσει στις 15 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Νήσος.