Μιλώντας σε συνέδριο για τα 50 χρόνια του Συντάγματος έκανα σύγκριση της δυναμικής, δημιουργικής, αισιόδοξης Ελλάδα του 1975 με το 2025.

Σήμερα είμαστε μια κουρασμένη κοινωνία με περιορισμένες προσδοκίες, με κυβερνητική σκληρότητα, αδιαφορία για το περιβάλλον,  υποχώρηση της ηθικής στην δημόσια ζωή, απαξιωμένους και βαριεστημένους θεσμούς, κουρασμένους πολιτικούς. Τα άλυτα προβλήματα έχουν κάνει τις «κρίσεις» κανονικότητα: Νεοφιλελευθερισμός, κλιματική καταστροφή, προσφυγική κρίση, τεχνολογική επανάσταση, νέα ταξική διαστρωμάτωση, καπιταλισμός του πρεκαριάτου και της πλατφόρμας (Google, Facebook, Αirbnb, Uber), μετα-δημοκρατία, άνοδος της Ακροδεξιάς.

Βρισκόμαστε σε μια στιγμή που, όπως έλεγε ο Μαρξ, «ό,τι είναι σταθερό, διαλύεται στον αέρα». Ο καπιταλισμός δείχνει την επαναστατική του δυναμική ανατρέποντας τις προηγούμενες σταθερές για να διατηρήσει την παντοδυναμία του. Μπορούμε να βγούμε από την παρακμή; Μπορούμε να έχουμε ένα νέο 1974; Ποιος μπορεί να είναι ο ρόλος της Αριστεράς στην ανασύνταξη της χώρας;

Κοινωνική και εργασιακή αναπαραγωγή

Η Αριστερά είναι η σκέψη στην πράξη, ένας συνδυασμός θεωρητικής γνώσης, επιστημονικής τεκμηρίωσης και πολιτικό-ιδεολογικής αντιπαράθεσης. Πράξη χωρίς θεωρία καταλήγει σε βολονταρισμό, την πίστη ότι αν προσπαθήσουμε μπορούμε να πετύχουμε τα πάντα, μια άποψη που βρίσκεται πίσω από τα πολλά λάθη. Θεωρία χωρίς πράξη πάλι οδηγεί στην ‘όμορφη ψυχή’ του Χέγκελ. Κρατάμε τα χέρια μας καθαρά, εγκαταλείποντας την ενεργή πράξη με τις δυσκολίες και τους απαραίτητους συμβιβασμούς που επιτρέπουν να συνεχίζεται ο αγώνας.

Αλλά σε μεγάλο βαθμό η θεωρητική συζήτηση έχει εγκαταλειφθεί, η ιδεολογία και η στρατηγική επαναλαμβάνουν θέσεις και αντιπαραθέσεις που ίσχυαν τον 20ό αιώνα, αλλά όχι σήμερα. Χαρακτηριστική η υπολειτουργία του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς, του σημαντικότερου προοδευτικού κέντρου θεωρητικής και επιστημονικής ανάλυσης τα τελευταία πενήντα χρόνια. Πρέπει να γυρίσουμε σελίδα να αλλάξουμε το κατά Τομας Κούν παράδειγμα.

Ας αρχίσω με την παραγωγή και την εργασία. Ο συνδυασμός του μεταφορντικού καπιταλισμού, της παγκοσμιοποίησης και των νέων τεχνολογιών έχει οδηγήσει σε νέα κοινωνική διαστρωμάτωση. Η παραγωγική διαδικασία, η εργασία και οι τάξεις παίρνουν σταδιακά μια νέα, άυλη μορφή, που δεν έχει σχέση με ό,τι η δική μου γενιά ήξερε εμπειρικά και θεωρητικά. Αλλά αυτό είναι το μόνο είδος εργασίας που ξέρει μεγάλο μέρος της νεολαίας.

Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι δεν παράγονται υλικά προϊόντα, ότι εξαφανίστηκε η κλασική εργατική τάξη ή ότι η βιομηχανική παραγωγή μεταφέρθηκε σε μεγάλο βαθμό στην Κίνα (παρότι έγινε κι αυτό, όπως εξηγούν οι θεωρίες της παγκοσμιοποίησης). Σημαίνει ότι ο εργαζόμενος και η αξία του, και εδώ και στην Κίνα, δεν καθορίζονται πια από ένα πεπερασμένο σύνολο σωματικών δυνάμεων ή διακριτών γνώσεων, όπως γινόταν με τους εργάτες του χεριού και του πνεύματος στον βιομηχανικό καπιταλισμό. Αντίθετα, η αξία του εργαζόμενου βρίσκεται στη «δυνητικότητά» του, την εν δυνάμει ύπαρξη, γνώση και εργασία του.

Η πολιτική ιδεολογία αλλά και η κομματική αρχιτεκτονική αποτυχαίνουν αν δεν απορέουν από την κοινωνική πραγματικότητα ή αν δεν μπορούν να εκφράσουν αποτελεσματικά τις λαικές αγωνίες. Ας αρχίσουμε λοιπόν εξετάζοντας τις αλλαγές στην εργασία και ταξική διαστρωμάτωση του ύστερου καπιταλισμού. Ο πρώιμος Μαρξ εισήγαγε στο Grundrisse την έννοια της γενικής διάνοιας, της διαδικασίας και του προιόντος της συλλογικής γνώσης. Στον βιομηχανικό καπιταλισμό, οι μηχανές ηταν δημιουργήματα της επιστήμης και της τεχνολογίας, ενσωματώνοντας νεκρή εργατική δύναμη και σταθερό κεφάλαιο. Σήμερα η γενική διάνοια έχει ριζοσπαστικοποιηθεί και αποτελεί βασική παραγωγική δύναμη.

Η επιστήμη, η νοητική εργασία και δικτύωση, η ψηφιακή οικονομία, η επικοινωνία, η παιδεία και επιμόρφωση, τα logistics, η συναισθηματική και ψυχολογική υποστήριξη ευάλωτων προσώπων αποτελούν καίριους χώρους οικονομικής δραστηριότητας. Η γενική διάνοια δεν βρίσκεται πια στο σταθερό κεφάλαιο των μηχανών. Είναι  ενσωματωμένη στην ζωή των εργαζόμενων. Ενώ στον βιομηχανικό καπιταλισμό το συγκεκριμένο γινόταν αφηρημένο, η αξια χρήσης ανταλλακτική, στον ύστερο ισχύει το αντίθετο: σκέψεις, ιδέες και λόγια πηγαίνουν αμέσως στην αγορά. Ταυτόχρονα η μεταφορά της παραγωγής στον αναπτυσσόμενο κόσμο έχει μειώσει τον αριθμό των αγροτών και έχει μειώσει ριζικά την κλασική εργατική τάξη. Ο τεχνολογικός αυτοματισμός και η μεταφορά της βιομηχανίας κάνουν την ανεργία συστημική και μόνιμη.

Η άυλη παραγωγή στηρίζεται σε δικτυώσεις μεταξύ αγνώστων, σε οριζόντιες συνεργασίες, σε πλαστικές και συνεχείς επικοινωνίες. Η αλλαγή όμως είναι πιο ριζική. Ο εργαζόμενος της κεϋνσιανής εποχής είχε τα ίδια χαρακτηριστικά στις δραστηριότητές του: στη δουλειά, στο σπίτι, στο μπαρ, στο κόμμα και το συνδικάτο, στα γήπεδα. Ανήκε σε συλλογικότητες που καθόριζαν ή επηρέαζαν την ταυτότητα του. Ο δικτυωμένος ατομιστής ζει μια σύνθετη πραγματικότητα, με διαφορετικές και αντικρουόμενες πλευρές στη δουλειά, τον ελεύθερο χρόνο, τις διάφορες κοινωνικές και ταυτοτικές ομάδες στις οποίες συμμετέχει φυσικά ή στο Διαδίκτυο. Η ευμεταβλητότητα, η αυθόρμητη δικτύωση, οι πολλαπλές προσωπικότητες, οι αδύναμες σχέσεις, η αποστασιοποίηση από τους άλλους και τις συλλογικότητες αποτελούν πλέον αναπόσπαστα στοιχεία της ταυτότητας ενός νέου, οικονομικά ενεργού ανθρώπου.

Οι πολίτες του βιοπολιτικού καπιταλισμού είναι εύπλαστοι και εύθραυστοι, επιθετικά εγωιστές και απελπισμένα μελαγχολικοί, η ανασφάλεια και η επισφάλεια μόνιμοι συνοδοί. Σαγηνεύονται και συγχρόνως φοβούνται, είναι υποκείμενα ελευθερίας και συγχρόνως υπάκουοι υπήκοοι. Η ταξική πάλη έχει μεταφερθεί από τους χώρους της εργασίας, όπου τα εργατικά δικαιώματα βρίσκονται σε υποχώρηση, σε όλη την κοινωνία, που έχει γίνει το σημερινό εργοστάσιο, αλλά και ο χώρος πολιτικής και ιδεολογικής αντιπαράθεσης.

Η αλλαγή αυτή φαίνεται και στη ζωή και στην παραγωγική διαδικασία. Οι εργαζόμενοι έχουν χάσει την ασφάλεια της εργασίας. Καλούνται να αναπτύσσουν και να καλλιεργούν συνεχώς νέες ικανότητες, γνώσεις και δεξιότητες συνεργασίας, δικτύωσης και χρήσης των συνεχώς εξελισσόμενων τεχνολογιών. Η ταξική πάλη έχει μεταφερθεί από τους χώρους της εργασίας, όπου τα εργατικά δικαιώματα βρίσκονται σε υποχώρηση, σε όλη την κοινωνία, που έχει γίνει το σημερινό εργοστάσιο, αλλά και ο χώρος πολιτικής και ιδεολογικής αντιπαράθεσης. Η πολιτική αποκεντρώνεται και ασκείται σε πολλαπλούς χώρους, στην δουλειά, την γειτονιά, τις πολιτισμικές δραστηριότητες, τις ψηφιακές  εφαρμογές. Νέες θεματικές ευέλικτες και απρόβλεπτες μορφές λαϊκών κινητοποιήσεων και πολιτικής δράσης εμφανίζονται που δημιουργούν συμβάντα που αλλάζουν την ισορροπία δυνάμεων. Στα παραδοσιακά “νέα” κινήματα έχουν προστεθεί δίκτυα αντίστασης, πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα, κινήματα ταυτοτήτων, αλληλεγγύης και πολιτισμού, πρωτοβουλίες κοινωνικής οικονομίας και ποικίλες μονοθεματικές καμπάνιες.

Πολιτική στρατηγική στον μεταφορντισμό

Η ταξική και επαγγελματική κατάτμηση σημαίνει ότι η κοινωνία διατρέχεται από διαφορές, εντάσεις και συγκρούσεις μεταξύ τάξεων, κλάδων, επαγγελμάτων και ιδεολογιών που δεν ακολουθούν την κλασική κοινωνιολογική ή Μαρξιστική ανάλυση: δημόσιοι εναντίον ιδιωτικών υπαλλήλων, υψηλόμισθοι εναντίον χαμηλόμισθων, αυτο-απασχολούμενοι εναντίον υπαλλήλων, άνεργοι εναντίον εργαζόμενων, Έλληνες εναντίον μεταναστών.

Αυτή η πολυδιάσπαση δεν επιτρέπει την παλιότερη αντιστοίχιση τάξης, ιδεολογίας και κόμματος και έχει οδηγήσει στην κρίση της πολιτικής εκπροσώπησης και του κομματος που στην κλασική πυραμιδωτή μορφή του δεν ανταποκρίνεται στην κοινωνική και πολιτική οργάνωση. Μια ηγεμονική παρέμβαση αναγνωρίζει τις πολλαπλές εντάσεις στο κοινωνικό σώμα και την έλλειψη αριστερόστροφης ιδεολογίας. Το κόμμα δεν αντιπροσωπεύει, αλλά πρέπει να δημιουργήσει κοινωνικά και να εκφράσει πολιτικά τη μεγαλύτερη δυνατή συμμαχία, με τη σύγκλιση πολλών κοινωνικών μερών στον «λαϊκό» πόλο.

Η πολιτική παρέμβαση πρέπει να αναγνωρίζει τις πολλαπλές εντάσεις στο κοινωνικό σώμα και την έλλειψη αριστερόστροφης ιδεολογίας. Το κόμμα δεν αντιπροσωπεύει, αλλά πρέπει να δημιουργήσει κοινωνικά και να εκφράσει πολιτικά τη μεγαλύτερη δυνατή σύγκλιση πολλών κοινωνικών μερών στον «λαϊκό» πόλο. Οι πολλαπλές ταυτότητες γίνονται βάση και εργαλείο της ριζοσπαστικής πολιτικής.

Σε αυτή την συνθήκη αναπτύσσονται τρία είδη πολιτικού ανταγωνισμού και οι ανάλογες στρατηγικές: ο ταξικός, ο κινηματικός και ο λαϊκός. Η ταξική πολιτική επεκτείνεται από τους πιο ευάλωτους προς τα μικρομεσαία εισοδήματα, τη μικρή επιχειρηματικότητα, τους νέους επαγγελματίες. Όπως τονίζει ο Πικετί, η φορολογική πολιτική στρέφεται προς το μεγάλο εισόδημα αλλά οι ανισότητες μπορούν να μειωθούν ουσιαστικά μόνο με την φορολόγηση της μεγάλης κινητής και ακίνητης περιουσίας.  Η αναδιανομή επομένως δεν είναι απλώς συστατικό της δίκαιης ανάπτυξης. Οι μεταρρυθμίσεις αποσκοπούν στην μεταφορά πόρων από το κεφάλαιο στους εργαζόμενους και και ισχύος από το κράτος τους πολίτες.

Εδώ ο μεταφορντικός καπιταλισμός γίνεται σύμμαχος. Το δικτυωμένο άτομο, οι ανοργάνωτοι μισθωτοί με τις πολλαπλές εργασιακές σχέσεις, χωρίς ενιαίους χώρους εργασίας και κοινό κεφάλαιο, έχουν τεράστιες γνωσιακές και εμπειρικές ικανότητες. Ξέρουν να συνεργάζονται για να παράγουν από κοινού αγαθά και υπηρεσίες. Η κοινωνικότητα δεν δημιουργείται μέσα σε κοινό εργασιακό χώρο, αλλά μέσω ενιαίου παραγωγικού σχεδίου, μιας άυλης διαδικασίας. Πρέπει οι γνώσεις, δεξιότητες και πρακτικές που μαθαίνουμε για τη δουλειά να μεταφερθούν στην πολιτική. Χρειάζονται πολιτικοί και πολιτιστικοί φορείς που κατανοούν τις αλλαγές, συμμετέχουν στην γενική διάνοια, προωθούν τις εργασιακές και πολιτικές δικτυώσεις.

Ο δεύτερος άξονας απευθύνεται στις αλληλλοκαλυπτόμενες υποκειμενικότητες των εργαζομένων. Έχει τρία αλληλοκαλυπτόμενα επίπεδα. Πρώτο, στις ταυτότητες φύλου, εθνότητας, σεξουαλικότητας ή θρησκείας. Δεύτερο, Το δικαιωματικό, με κινήματα που δραστηριοποιούνται κυρίως γύρω από τους μετανάστες και τους πρόσφυγες, τους αποκλεισμένους και περιθωριοποιημένους. Και, τέλος, το περιβαλλοντολογικό, που κατευθύνει τον δικαιωματικό ανθρωποκεντρισμό προς ένα οντολογικά πλούσιο ορισμό της ζωής.

Η τρίτη αντιπαράθεση είναι αυτή της προοδευτικής λαϊκότητας. Επιδιώκει να συντονίζει τα ταξικά υποκείμενα, να ενσωματώσει τις διαφορετικές δυναμικές, να συγκεντρώσει και να υπερβεί τις εντάσεις των άλλων δύο. H πολιτική παρέμβαση δεν αντιπροσωπεύει αλλά πρέπει να κατασκευάσει κοινωνικά και πολιτικά τη μεγαλύτερη δυνατή συμπόρευση, να οργανώσει τη σύγκλιση τάξεων, κλάδων και επαγγελμάτων με τα ταξικά, δικαιωματικά και λαϊκά χαρακτηριστικά.  Ο λαός ως υποκείμενο δημιουργείται κάθε φορά που η κοινωνία διαιρείται πολιτικά με την σύγκλιση κλάδων, τάξεων και επαγγελμάτων στον ένα πόλο μέσα από την απαραίτητη αντιπαράθεση τους με τους «απο πάνω».

Για να πετύχει η διαίρεση, η γραμμή πρέπει να ουδετεροποιεί, έστω προσωρινά, τις τοπικές εντάσεις και κλαδικές αντιπαλότητες βρίσκοντας σημεία σύγκλισης. Ένα σύνολο ασύνδετων αρχικά αιτημάτων, πολύμορφων αγώνων και  ποικιλόμορφων δυσαρεσκειών συγκεντρώνεται σε κοινό τόπο και χρόνο. Τι θα εμφανιστεί ως αντίπαλο δέος και εκφραστής της εξουσίας την στιγμή της διαίρεσης είναι αντικείμενο πολιτικού υπολογισμού και συγκυρίας –  τέτοιες πετυχημένες γραμμές υπήρξαν η αντίσταση στις επιβολές των μνημονίων,  η πλήρης αποτυχία της δικαστικής εξουσίας στο έγκλημα των Τεμπών, η πανταχού παρούσα διαφθορά, η άνοδος της ακροδεξιάς, ο καταστροφικός νεοφιλελευθερισμός.

Εδώ βρίσκουμε τις θρυαλλίδες πού οδηγούν στις μεγάλες εκρήξεις και δημιουργούν τα απρόβλεπτα και σπάνια συμβάντα που αλλάζουν την ισορροπία δυνάμεων. Τα Γαλλικά Nuits Debout και τα Κίτρινα Γιλέκα, το δημοψήφισμα του 2015, τις παλλαϊκές διαδηλώσεις για τα Τέμπη και την αλληλεγγύη στον Πάνο Ρούτσι, την λαική εξέγερση στον Πόρο κατά της ίδρυσης ιχθυοτροφείων που οδήγησε στην ακύρωση της κυβερνητικής απόφασης. Μεγάλες και μικρές αντιστάσεις που ξεκινάνε απρόσμενα, μεγαλώνουν σαν χιονοστιβάδες και ανατρέπουν τα σχέδια της εξουσίας.

Αυτό που δεν χρειάζεται η προοδευτική πλευρά είναι ένα business as usual με πιο τεκμηριωμένες και πιο προοδευτικές προτάσεις, πιο κοστολογημένα προγράμματα ή την αναμονή ενός Νυμφίου που θα έρθει εν τω μέσω της νυκτός.  Χρειάζονται λίγες και ιεραρχημένες προτάσεις, μερικές μεγάλες ιδέες ανάλογες μ’ αυτές του 1974-5, μερικές σημαντικές ρήξεις που θα μπορούσαν να ενθουσιάσουν τον κόσμο. Όταν είσαι στην αντιπολίτευση απαγγέλεις ποίηση, στην κυβέρνηση γράφεις πρόζα.

Να αναφέρω μερικές που έχουν δοκιμαστεί στην πράξη αλλού αλλά δεν συζητιούνται στην Ελλαδα: το «καθολικό βασικό εισόδημα» (UBI), «καθολικές βασικές υπηρεσίες» (UBS), όπου η υγεία και η παιδεία συμπληρώνονται με την κατοικία, την διατροφή, τις μεταφορές και την πρόσβαση στο ιντερνετ, η πρόταση του Πικετύ για μια κεφαλαιακή προίκα που θα δίνεται σε κάθε νέο στα 25 χρηματοδοτούμενο από ειδικό φόρο περιουσίας. Ή θεσμικά, η ενίσχυση της αυτοδιοίκησης με προτάσεις διαβουλευτικής δημοκρατίας, δημοψηφίσματα και λαϊκές συνελεύσεις σαν κι αυτές που έγιναν στην Ισλανδία και την Χιλή για το νέο Σύνταγμα και στην Ιρλανδία για τις αμβλώσεις.

Αλλά οποιαδήποτε ριζοσπαστική πολιτική πρέπει να αρχίσει με το αριστερό όραμα που έχει κάπως θολώσει για τους παλιότερους και είναι άγνωστο για τους νέους. Η προοδευτική παράταξη απειλείται από τον  αυτό-εγκλεισμό της σε μια ιδεολογία επαρκούς διαχείρισης της πραγματικότητας. Αυτό μαζί με την άνευ όρων οικονομική μεγέθυνση  αποτελεί το γήπεδο της δεξιάς.  Η αριστερά αποτελεί την συνεχή πορεία προς ένα ορίζοντα ισότητας και δημοκρατίας, ένα Πασκάλιο στοίχημα με την Ιστορία που παραμένει πεισματικά ανοικτή. Δίπλα και πριν από στη βελτίωση της καθημερινότητας μπαίνει το όραμα για το μέλλον του τόπου.

Πως φανταζόμαστε την Ελλάδα σε δέκα είκοσι χρόνια; Η ρεαλιστική ουτοπία βρίσκεται στην θεμελιακή δέσμευση στο όραμα ενός άλλου, πιο δίκαιου και συνεργατικού κόσμου που δεν υπάρχει ακόμα αλλά τα σπάργανα του βρίσκονται παντού στην ζοφερή μας καθημερινότητα. Χρειαζόμαστε λοιπόν μία διακήρυξη για μια ριζικά διαφορετική Ελλάδα που θα δώσει το οραματικό στοιχείο και θα επιδιώξει να συνεγείρει τους πολίτες, ιδιαίτερα τους νέους. Η αριστερά πρέπει να ξαναπιάσει το νήμα μιας δεύτερης πολιτικής και πολιτισμικής μεταπολίτευσης.