Παρακινούμενη από τον τίτλο της εκδήλωσης, Vox populi / Φωνή λαού, ένοιωσα την ανάγκη να μην εκπροσωπήσω μόνο τη δική μου σκέψη και εμπειρία σε αυτήν την εκδήλωση, αλλά να φέρω και φωνές άλλων ανθρώπων μαζί μου. Για αυτό, ξανασυζήτησα με αφορμή την εκδήλωση την εμπειρία της 28^ης Φεβρουαρίου και τα κοινωνικά επίδικα αυτής της μαζικής κοινωνικής διαμαρτυρίας, με 5-6 άτομα, διαφορετικών ηλικιών, πολιτικών τοποθετήσεων, και κοινωνικο-πολιτικών εμπειριών. Τις και τους ευχαριστώ για το μοίρασμα.

• Για να κατανοήσω τι είπε ο κόσμος την 28^ηΦεβρουαρίου, μου είναι απαραίτητο να σκεφτώ ποιο ήταν αυτό το συλλογικό υποκείμενο που κατέβηκε στους δρόμους εκείνη την ημέρα.

Έχοντας δουλέψει αρκετά χρόνια στο πεδίο, την έρευνα και τη διαμόρφωση πολιτικών για την πρόληψη και την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων, καιρό τώρα μου τριβελίζει τον νου το γεγονός ότι αναγνωρίζω μοτίβα δράσης και αντίδρασης θύτη-θύματος, στους έχοντες την εξουσία και το συλλογικό υποκείμενο – δηλαδή, εμάς. Να πω, λοιπόν, ότι ένας από τους αρχικούς στόχους των εμπόρων ανθρώπων είναι να αποκτήσουν πλήρη έλεγχο απάνω στο θύμα για να καταστεί η εκμετάλλευσή του εφικτή, χαμηλού ρίσκου, και για όσο χρόνο επιθυμεί ο θύτης για να επιτευχθεί το μεγαλύτερο δυνατό κέρδος.

Για να πετύχουν τον στόχο τους, οι έμποροι ανθρώπων ακολουθούν συνήθως μια διαδικασία τριών βημάτων: α) αφού εισάγουν το θύμα στο σύστημά τους (με βία, εξαπάτηση υποσχόμενοι καλύτερη ζωή, ή/και εκμεταλλευόμενοι ευαλωτότητες του θύματος), σπάνε τις αντιστάσεις του στον εξουσιαστικό έλεγχο που επιθυμούν να ασκήσουν πάνω του.

Αυτό συνήθως γίνεται με την άσκηση παράλογης, δηλαδή μη εξαρτημένης από την συμπεριφορά του θύματος και άρα μη προβλέψιμης, βίας, ενώ ταυτόχρονα όλες οι ζωτικές ανάγκες του θύματος ικανοποιούνται από τους ίδιους ανθρώπους που ασκούν αυτήν την αλόγιστη και παράλογη βία. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, το θύμα συνήθως βάζει όλες τις δυνάμεις του για να αντιδράσει και να αντιπαλέψει τον θύτη. Είναι ακόμα σε επαφή με τον εαυτό, παλεύει για την ελευθερία και την αξιοπρέπειά του.

Όμως, ο θύτης με καλά μετρημένες και περισσότερες δυνάμεις από το θύμα, συνεχίζει για όσο χρειαστεί, έως ότου το θύμα «σπάσει» και αρχίσει να δείχνει σημάδια ότι το παραδίδουν οι δυνάμεις του. Η ζωή του θύματος έχει αρχίσει να περνά στα χέρια του θύτη: ζει γιατί το επιτρέπει ο θύτης. Εάν ο θύτης το θέλει νεκρό, μπορεί να το σκοτώσει. Εάν το θέλει χορτασμένο και χωρίς πόνο από την άσκηση βίας, έτσι θα είναι… Σε αυτό το σημείο εγκαθιδρύεται το λεγόμενο «Σύνδρομο της Στοκχόλμης».

Ο θύτης για να βεβαιωθεί ότι το θύμα έχει περάσει στον έλεγχό του, ανοίγει την δεύτερη φάση της διαδικασίας, όπου αρχίζει η εκμετάλλευση (π.χ. για σκοπούς εξαναγκαστικής εργασίας, εξαναγκαστικής επαιτείας, εξαναγκαστικής συμμετοχής σε εγκληματικές δραστηριότητες, κτλ.) αλλά με στενή και αυστηρή επιτήρηση.

Εάν το θύμα προσπαθήσει να το σκάσει, ή να αντιδράσει στην εκμετάλλευσή του, το επαναφέρουν στην 1^η φάση: περισσότερη βία και καταστολή. Όταν πια το θύμα δεν χρειάζεται επιτήρηση κατά τη διάρκεια της εκμετάλλευσής του, έχει ξεκινήσει η τρίτη φάση, της πλήρους υποταγής, οπόταν το θύμα ούτε σκέφτεται πια ότι μια άλλη κατάσταση του είναι εφικτή από την εκμετάλλευση και τον πλήρη έλεγχο του θύτη πάνω του. Έχει χάσει αξιοπρέπεια και επιθυμίες. Δεν έχει όνειρα.

Το μόνο που έχει μείνει είναι η επιβίωση. Μάλιστα, οποιαδήποτε άλλη συνθήκη φαίνεται τόσο τρομακτική, που ακόμα και αν απλώσεις το χέρι για να το βγάλεις από τον κύκλο της εκμετάλλευσης, μπορεί να στο δαγκώσει. Δεν εμπιστεύεται πια κανέναν, και θεωρεί ότι ο μόνος τρόπος για να συνεχίσει να επιβιώνει είναι αυτό το σύστημα εκμετάλλευσης που κόστισε ακριβά σε σωματικό και ψυχικό πόνο να το δεχτεί ως τη νέα του κανονικότητα.

• Γιατί το συλλογικό υποκείμενο βγήκε από την βαθιά και πλήρη νοητική και ψυχική παράδοση με αφορμή την υπόθεση των Τεμπών;

Ένα από τα πρώτα θύματα εμπορίας ανθρώπων με τα οποία συνεργάστηκα ήταν μια κυρία από την Νιγηρία. Οι έμποροι ανθρώπων την είχαν στρατολογήσει στο χωριό της, και της υποσχέθηκαν καλύτερη ζωή ασκώντας σεξεργασία στην Ευρώπη. Εκείνη δέχτηκε και συμμετέχοντας σε μια τελετή «juju» (μαύρης μαγείας, δηλαδή) ορκίστηκε ότι δεν θα τους προδώσει, δεν θα τους αφήσει για να εργαστεί με άλλους, και ότι εάν το κάνει, η ίδια και οι δικοί της θα έχουν φρικτό θάνατο. Φτάνοντας στην Ελλάδα, κατάλαβε ότι δεν θα ασκούσε σεξεργασία (δηλαδή, δεν θα αποφάσιζε η ίδια για το πόσο και πότε θα δουλεύει, τον αριθμό των πελατών, πόσο θα χρεώνει για τις υπηρεσίες της, κτλ.), όταν οι άνθρωποι που την υποδέχτηκαν στην Αθήνα άρχισαν να τις φέρονται όπως περιέγραψα παραπάνω. Δεν μπορούσε να το σκάσει, γιατί την έδεναν τα «juju» που ένα μέρος του λαού της τα πιστεύει βαθιά. Τα μάγια κράτησαν 4 χρόνια. Όταν ξεκινήσαμε τη συνεργασία, είχε διασωθεί μόλις ένα μήνα από μια οργάνωση της κοινωνίας των πολιτών, και είχε προσωρινή διαμονή σε καταλύματα νοσοκομείου. Την ρώτησα «αν συνέβη κάτι που πυροδότησε την απόφασή της να το σκάσει τώρα. Μου απάντησε ότι ο ψυχικός πόνος ήταν πλέον πιο ανυπόφορος από τον φόβο του θανάτου λόγω των «juju».

• Ναι, αλλά γιατί η αφορμή ήταν τα Τέμπη και όχι κάποια άλλη από τις πολλές υποθέσεις σκανδάλων και συστημικής βίας της παρούσας κυβέρνησης;

Είναι πολύ συχνό φαινόμενο σε περιστατικά έμφυλης βίας, η γυναίκα να νοιώθει εγκλωβισμένη σε μια κακοποιητική σχέση και να ανέχεται την βία προς τον εαυτό της επί μακρόν, για διάφορους λόγους (π.χ. φόβο, οικονομική εξάρτηση, συναισθηματικό δέσιμο με τον δράστη, κοινωνική πίεση, ή την ελπίδα ότι ο δράστης θα αλλάξει). Ωστόσο, όταν η βία επεκτείνεται στα παιδιά, πολλές φορές αυτό λειτουργεί ως «ξύπνημα» και ως ισχυρό κίνητρο για να δράσει και να απομακρυνθεί από τον κακοποιητή.

• Και τι μήνυμα έδωσε το συλλογικό υποκείμενο την 28^ηΦεβρουαρίου;

Το κακοποιημένο συλλογικό υποκείμενο εκείνη την ημέρα βγήκε ως έτοιμο από καιρό, με ένα (κατά κύριο λόγο βουβό) ακατέργαστο συναίσθημα οργής, θλίψης, αγανάκτησης, αλλά και ελπίδας, σε μια όψιμα ξεκινημένη διαδικασία συνειδητοποίησης της κακοποιημένης του υπόστασης. Ο θυμός αυτός κατευθύνεται και προς τον εαυτό γιατί δεν είδε νωρίτερα τι συνέβαινε. Ή αν είδε, δεν κατάφερε να αντιδράσει νωρίτερα για να προστατεύσει τα παιδιά, και τώρα αυτά είναι νεκρά. Και όση δικαιοσύνη κι αν αποδοθεί, ο θάνατος είναι τερματικός σταθμός.

Φώναξε, λοιπόν, ο κόσμος της οικονομικής κρίσης, της πανδημίας, της ανέχειας, ο κόσμος που δεν έχει εύκολη πρόσβαση πια σε υπηρεσίες υγείας και που πρέπει να πληρώνει ακριβά την δημόσια παιδεία, ο κόσμος που έχει φάει αναίτια ξύλο από την Αστυνομία της εξουσίας και όχι της προστασίας των πολιτών, ο κόσμος που έχει χάσει τα παιδιά του γιατί δεν σταμάτησε νωρίτερα το τρένο του χαμού: «Φτάνει πια! Διαλύστε τα όλα! Δεν το αντέχω άλλο αυτό!».

Ιστορικά, πολλοί γενναίοι έρωτες πολέμησαν γενναία τους αγώνες του συλλογικού υποκειμένου. Εκεί που τα πολλά πρόσωπα γίνονται το συλλογικό υποκείμενο, και θέτουν πολιτικά αιτήματα. Ήταν πολιτικό το αίτημα της 28^ης Φεβρουαρίου. Αίτημα να διαλυθεί το κράτος της ανομίας, της εκμετάλλευσης, της βίας, της φτώχειας και της κοινωνικής μιζέριας. Ένα πολιτικό αίτημα για αλλαγή παραδείγματος. Ένα αίτημα χωρίς κομματικό αποδέκτη, γιατί το συλλογικό υποκείμενο της 28^ης Φεβρουαρίου (στο οποίο συναντώνται άνθρωποι διαφορετικών κομματικών παρελθόντων) φέρει αρνητικές μνήμες και αποδίδει ευθύνες σε όλα τα κόμματα που κράτησαν ζωντανό το παρόν σύστημα κυβερνώντας το – το παρόν σύστημα που τώρα πρέπει να διαλυθεί, γιατί φτάνει πια! Καμιά και κανείς δεν το αντέχει άλλο! Ήταν ταυτόχρονα και για τους ίδιους λόγους αίτημα να πέσει αυτή η κυβέρνηση.

• Και τώρα; Ποια τα κοινωνικά και πολιτικά επίδικα μετά την 28^ηΦεβρουαρίου;

Νομίζω ότι το μετά της πλατιά συλλογικής 28^ης Φεβρουαρίου βρίσκει την κοινωνία διασπασμένη. Ένα μέρος του κόσμου, οργανωμένο σε πολιτικά κόμματα και άλλες πολιτικές συλλογικότητες, προσπαθεί να καταλάβει αν μπορεί να απαντήσει στο αίτημα του λαού για αλλαγή παραδείγματος, με τα θεωρητικά και υλικά εργαλεία που έχει στη διάθεσή του. Ή εάν μπορεί να δημιουργήσει νέα εργαλεία. Ή να προτάξει τα υπάρχοντα εργαλεία του δίπλα-δίπλα με εκείνα όμορων πολιτικών φορέων ως εάν αναγεννημένα. Με λίγα λόγια, προσπαθεί να ψυχανεμιστεί εάν το νέο το χωράει και το χρειάζεται.

Ένα άλλο μεγάλο μέρος του κόσμου φαίνεται να είναι σίγουρο ότι τίποτα συστημικό, οργανωμένο γύρω από σταθερές του «παλαιού παραδείγματος» δεν μπορεί να δώσει απάντηση στο κοινωνικό αίτημα για «αποκαθήλωση του παλιού και αλλαγή όλων». Άλλες πάλι πιστεύουν ότι δεν υπάρχει ειρηνική έξοδος, ή δεν υπάρχει καμιά έξοδος, από το παλιό. Άλλα άτομα μπορεί να μην θεωρούν ότι είναι ακόμα ώρα να απαντηθούν τα κοινωνικά αιτήματα, και τους αρκεί προς το παρόν η έντονη αντισυστημική διαμαρτυρία. Κατ’ εμέ, ο θυμός και η απέχθεια για το παλιό σύστημα (τον θύτη της κακοποίησης), καθρεφτίζεται στο ότι δημοσκοπικά ανεβαίνουν εκείνοι οι δύο πολιτικοί φορείς που δεν έχουν πολιτικό πρόγραμμα, αλλά φωνάζουν δυνατά και αντισυστημικά: η Πλεύση Ελευθερίας και η Ελληνική Λύση. Και οι δύο αυτοί φορείς είναι προσωποκεντρικοί, και βασίζονται στη λογική του Μεσσία, του Αγίου Σασμού. Η Ζωή και ο Βελόπουλος.

Με αυτό, θα ήθελα να σχολιάσω και ένα τελευταίο θέμα που με απασχολεί σε σχέση με όλα τα παραπάνω: το δίπολο συμμετοχής – ανάθεσης της αλλαγής παραδείγματος.

Η συμμετοχή στα κοινά και η οργανωμένη συλλογική δράση έχουν ατονήσει. Θεωρώ ότι σε αυτό έχει συμβάλλει σημαντικά η φτωχοποίηση του κόσμου, οι ατέλειωτες ώρες εργασίας, η ψυχική κούραση – όλες εκείνες οι συνέπειες της συστηματικής και επί μακρόν κακοποίησης που περιέγραψα στην αρχή.

Το γεγονός ότι το συλλογικό υποκείμενο κουνήθηκε ψυχικά για να αντιδράσει στο χαμό των παιδιών του, δεν σημαίνει πως νοιώθει ότι ξαφνικά απέκτησε την απαντοχή και την κοινωνική και πολιτική εμπειρία, για να αναλάβει ευθύνες τόσο μεγάλες όσο της ενεργητικής συμμετοχής στη διάλυση του υπάρχοντος και στη γέννηση ενός νέου παραδείγματος. Τα πολιτικά κόμματα που θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην οργάνωση της απάντησης στα πολιτικά αιτήματα του λαού, θεωρούνται μέρος του προβλήματος.

Έτσι, η απροθυμία ή/και αδυναμία συμμετοχής και η απέχθεια/απόρριψη των συστημικών κομμάτων, συνδυαστικά, οδηγούν τον κόσμο να αναθέσει την αλλαγή στη ζωή του σε αντισυστημικούς Μεσσίες όπως η Ζωή και ο Βελόπουλος, που ανεβαίνουν δημοσκοπικά.

Λαμβάνοντας υπόψη και τη διεθνή συγκυρία, θεωρώ ότι (πιθανότατα μεταξύ άλλων πολλών) κάποια σημαντικά είναι: α) η αναγνώριση νέων μορφών συμμετοχής στα κοινά ώστε να γίνει η συμμετοχή εφικτή, κατανοητή ως αναγκαία για την αλλαγή, και ελκτική σε μεγαλύτερα μέρη της κοινωνίας, β) να αξιοποιηθεί η τεχνολογία, ώστε να ζυμωθούν τα νέα κοινωνικά και πολιτικά παραδείγματα σε διεθνικά φόρα, σε διεθνικές γειτονιές, γ) όσες, όσα, όσοι έχουμε κάποια (έστω και λίγη) εμπειρία οργανωμένης πολιτικής και κοινωνικής δράσης, ας βαδίσουμε προς αυτές τις διεθνικές γειτονιές με τη συνείδηση ότι μπορεί να πρέπει να πετάξουμε τα εργαλεία που ήδη γνωρίζουμε, γιατί μπορεί να χρειάζονται άλλα, που δεν έχουμε σκεφτεί ακόμα. Εξάλλου, ένα αντικείμενο χαρακτηρίζεται ως εργαλείο όταν ο άνθρωπος το αναγνωρίζει ως κατάλληλο και χρήσιμο για να ευοδωθεί μια εμπρόθετη δράση του στο παρόν. Αν ο κόσμος φωνάζει για αλλαγή παραδείγματος, όλα πρέπει να ξανασυζητηθούν.

Εάν έχουμε χρόνο; Μπορεί ναι, μπορεί και όχι. Αλλά ποιο το νόημα στο άγχος να προλάβουμε την επικαιρότητα, να αρπάξουμε βιαστικά χέρια ανθρώπων, και εργαλεία που δεν εμπνέουν πια τον κόσμο, και κυρίως ίσως να μην απαντούν στα αιτήματα που φέρει η φωνή του λαού.

*Κορίνα Χατζηνικολάου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Αναπτυξιακής Ψυχοπαθολογίας στο ΑΠΘ