O θάνατος της Σοφίας Κοράντι, γνωστής ως «μαμάς του Erasmus», στις 17 Σεπτεμβρίου συμπίπτει με μια ανησυχητική πολιτική συγκυρία σε πανευρωπαϊκό επίπεδο και μια ατελέσφορη εκπαιδευτική πρωτοβουλία στην Ελλάδα.

Η Ιταλίδα νομικός Σοφία Κοράντι γεννήθηκε το 1934 ανήκει στη γενιά που βίωσε το Β’ παγκόσμιο πόλεμο στα παιδικά της χρόνια. Μετά τις σπουδές της στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Ρώμης φοίτησε το 1957 στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα Συγκριτικού Διεθνούς Δικαίου του Πανεπιστημίου Κολούμπια στη Νέα Υόρκη. Όταν επέστρεψε στην Ιταλία διαπίστωσε την αδυναμία τυπικής αναγνώρισης των σπουδών της.

Εργαζόμενη ως νομική σύμβουλος στη Σύνοδο Πρυτάνεων των Ιταλικών πανεπιστημίων διαμόρφωσε την πρόταση ίδρυσης ενός θεσμικού πλαισίου όπου οι φοιτητές/τριες θα πραγματοποιούσαν μέρος των σπουδών τους σε μια άλλη χώρα της Ευρώπης έχοντας εξασφαλισμένη την αναγνώρισή τους ως μέρος του πτυχίου τους. Η ιδέα υιοθετήθηκε από τους Πρυτάνεις των Ιταλικών πανεπιστημίων, στη συνέχεια από το Ιταλικό Υπουργείο Παιδείας, στη συνέχεια οδήγησε σε συμφωνία Ιταλίας – Γαλλίας και τελικά ολοκληρώθηκε το 1987 με την ίδρυση του προγράμματος Erasmus της ΕΕ.

Το πρόγραμμα αυτό ξεκίνησε με τη μορφή επιχορήγησης της φοίτησης κάποιου/ας φοιτητή/τριας σε πανεπιστήμιο μιας άλλης χώρας της ΕΕ και αναγνώρισης των μαθημάτων ως μέρος των σπουδών του/ης.

Σήμερα το πρόγραμμα Εrasmus υλοποιείται σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες από το Δημοτικό Σχολείο μέχρι και τις ανταλλαγές διδασκόντων, συνδέει τα εκπαιδευτικά συστήματα των χωρών της ΕΕ με τις περισσότερες χώρες του κόσμου, αφορά και την πρακτική άσκηση, τις ερευνητικές δράσεις, τις δράσεις επιμόρφωσης και πολλές άλλες πρωτοβουλίες στον χώρο της εκπαίδευσης και έρευνας. Το πρόγραμμα Erasmus έχει χαρακτηριστεί ως η πλέον επιτυχημένη και δημοφιλής δράση της ΕΕ στην προσπάθεια δημιουργίας μιας «Ευρώπης των πολιτών».

Το όραμα της Κοράντι για το πρόγραμμα Erasmus ήταν βαθύτερο από μια απλή ανταλλαγή φοιτητών. Παρουσιάζει μια ολιστική εκπαιδευτική φιλοσοφία με σημαντικές επιπτώσεις για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Η Κοράντι υπέδειξε το πρόγραμμα ως εργαλείο για μια «Ευρώπη των πολιτών», όπου η εμπειρία σπουδών σε άλλη χώρα θα υπονόμευε τα εθνικά στερεότυπα και θα ενίσχυε τη δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού ανήκειν.

Δεν είναι τυχαίο ότι η Κοράντι ανήκει στη γενιά των Ιταλών που εμπνεύστηκαν από τις αρχές του Μανιφέστου του Βεντοτένε «για μια ελεύθερη και ενωμένη Ευρώπη», που έγραψαν το 1941 Ιταλοί αντιφασίστες πολιτικοί εξόριστοι, με επικεφαλής τον Αλτιέρο Σπινέλλι .  Οι μελέτες για το έργο της και τις ιδέες της αναδεικνύουν την έμφαση που έδινε στο πολιτικό πρόταγμα μιας ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης που δεν θα βασίζεται στο επίπεδο των ελίτ αλλά στη γνωριμία και αλληλοκατανόηση των πολιτών στο ηλικιακό στάδιο της νιότης τους.

Υποστήριξε την άποψη ότι «δεν μπορείς να αγαπάς κάτι που δεν γνωρίζεις». Ζώντας και σπουδάζοντας σε μια άλλη ευρωπαϊκή χώρα, οι νέοι/ες θα διαμορφώνουν κοινωνικά δίκτυα που συμβάλλουν στη δημιουργία του κοινού ευρωπαϊκού σπιτιού. Στα γραπτά της η Κοράντι υποστηρίζει το Εrasmus ως «ένα εργαστήριο ζωής». Για την Κοράντι η ιδέα της Ευρώπης θα συγκροτούνταν σε βιωμένες φιλίες, πολιτισμικές εμπειρίες και κοινές διαδικασίες μάθησης. Πίσω από όλη αυτή τη λογική βρίσκονταν το αξιακό πρόταγμα του «ποτέ ξανά πόλεμος», το αίτημα για ειρήνη και δημοκρατία.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι ιδέες που ξεκίνησαν από το Μανιφέστο του Βεντοτένε προσέφεραν περίπου μισό αιώνα ειρήνης, σοσιαλδημοκρατικής εμπέδωσης του κράτους πρόνοιας και ανάπτυξης των δημοκρατικών θεσμών στην άλλοτε «δυτική Ευρώπη».

Στην Ευρώπη δεν επήλθε η «επί γης ειρήνη και η εν ανθρώποις ευδοκία», δεν καταργήθηκε ο καπιταλισμός και η πατριαρχία, δεν εξαφανίστηκαν οι διαφόρων εκδοχών αποικιοκρατίες, δεν σεβαστήκαμε τη φύση. Διαμορφώθηκε όμως ένα πλαίσιο που ενθάρρυνε τα οράματα για έναν πιο δίκαιο κόσμο χωρίς εθνικισμούς, πολέμους και αυταρχικά καθεστώτα.

Γνωρίζουμε επίσης ότι η εξαιρετικά θετική συνεισφορά της εμπειρίας του Erasmus για τα 16 περίπου εκατομμύρια νέους/ες της ΕΕ που συμμετείχαν σε αυτό διαμεσολαβήθηκε από ταξικά φίλτρα. Παρά τις αποτυχίες της ΕΕ δεν μπορούμε να διαγράψουμε την εκπαιδευτική και πολιτισμική ευκαιρία που δεν θα υπήρχε χωρίς το πρόγραμμα Erasmus.

Στις αντιφάσεις του εγχειρήματος της ευρωπαϊκής ενοποίησης απάντησε ο νεοφιλελευθερισμός που κυριάρχησε από τη δεκαετία του 1990. Από τις ενδεχομενικότητες της ιστορίας προέκυψε η κ. Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, η Λεπέν, ο Μακρόν, η Μελόνι, ο Μητσοτάκης, ο Όρμπαν και το κόμμα της Εναλλακτικής για τη Γερμανία.

Το Erasmus δεν είναι πλέον σήμερα το πρόγραμμα για το οποίο περηφανεύεται η ΕΕ. Μόλις λίγα χρόνια πριν υπήρξε συστηματική προσπάθεια να περιοριστεί η χρηματοδότηση του Erasmus. H EE εστιάζει πλέον στο πρόγραμμα Rearm Europe και στην πολεμική ετοιμότητα με ορίζοντα το 2030.

Η τεράστια βιβλιογραφία για την «εμπειρία Erasmus» δείχνει την καταλυτική εμπειρία που έχουν τα προγράμματα ανταλλαγών φοίτησης στις ζωές των νέων ανθρώπων. Το ότι αυτές οι εμπειρίες δεν στάθηκαν ικανές για να εμποδίσουν τα σημερινά αδιέξοδα της ΕΕ δεν σημαίνει ότι δεν είναι αυτοτελώς σημαντικές. Οι εμπειρίες Erasmus, όπως επισήμανε η Κοράντι, αποτελούν ένα «εργαστήριο ζωής».

Με όλες τις δομικές του ατέλειες, με όλα τα πρακτικά του προβλήματα, το πρόγραμμα Erasmus δείχνει το δρόμο για μια διεθνοποίηση των σπουδών που δεν θα αφορά μόνο όσους μπορούν να πληρώσουν, θα συνδέει οργανικά τις σπουδές στην χώρα καταγωγής με σπουδές σε μια άλλη ευρωπαϊκή χώρα και τα προγράμματα σπουδών σε μια κλίμακα πέρα από εθνικές ταυτοτικές εμμονές.

*Γιώργος Αγγελόπουλος, Αναπλ. καθηγητής ΑΠΘ, Αντιπρόεδρος ΕΣΔΕΠ ΑΠΘ