«Κοιτάξτε είναι επικίνδυνο και δυσάρεστο, πάρα πολύ επικίνδυνο και πάρα πολύ δυσάρεστο, το γεγονός ότι ένας άνθρωπος ο οποίος είναι βασικά είναι ψυχικά ασθενής -αυτό είναι σύμφωνα με αυτά που υπάρχουν μέχρι στιγμής στα δεδομένα, ότι ο άνθρωπος αυτός ανήκει σε ένα ποσοστό ανθρώπων που είχε κριθεί κάποια στιγμή σχιζοφρενής […..] ζούμε όμως το γεγονός ότι δυστυχώς υπάρχει ένα ποσοστό ανθρώπων που είναι ψυχασθενείς, κυκλοφορούν ελεύθεροι ενώ έπρεπε κάποιοι από αυτούς -εν πάση περιπτώσει ούτε εγώ είμαι υπέρ του να υπάρχουν άνθρωποι κλεισμένοι- αλλά από την άλλη πλευρά άνθρωποι οι οποίοι είναι επικίνδυνοι πρέπει να κλείνονται μέσα, όπως επίσης εν πάση περιπτώσει όπου υπάρχουν δομές πρέπει να υπάρχει έλεγχος των ανθρώπων αυτών.

Ε και επειδή πολλοί λένε εύκολες κουβέντες δυστυχώς υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που έχουν τέτοια προβλήματα ψυχικά σοβαρά προβλήματα και αυτός ήταν σχιζοφρενής τώρα από κει και πέρα ποια ήταν η εξέλιξη της υγείας του δεν μπορώ να το ξέρω ούτε είμαι σε θέση να το ξέρω ούτε υποχρεούμαι να το ξέρω και ούτε μπορώ να το πω κιόλας δημόσια.».

Αυτή είναι η απομαγνητοφώνηση τμήματος της συνέντευξης του υπουργού δημάσιας τάξης Μ. Χρυσοχοΐδη σε τηλεοπτική εκπομπή μετά το περιστατικό της ένοπλης επίθεσης ενός 89χρονου σε κατάστημα του ΕΦΚΑ και κατόπιν στο πρωτοδικείο.

Όπως διαπιστώνει κανείς, ο υπουργός ακολουθεί την κυβερνητική γραμμή της αποποίησης κάθε ευθύνης, ακόμα και αν μιλάμε για την καταγέλαστη ανικανότητα των σωμάτων ασφαλείας να σταματήσουν έναν άνθρωπο στο τέλος της ένατης δεκαετίας της ζωής του από το να διαφύγει από τον τόπο του αρχικού εγκλήματος, να μεταβεί οπλισμένος αλλού, να διαπράξει νέο έγκλημα και κατόπιν να διαφύγει ξανά, αυτή τη φορά σε άλλη πόλη της χώρας. Θα μπορούσε να είναι σκηνή από αστυνομική φαρσοκομωδία του ‘80, όμως τα γέλια σταματάνε εδώ.

Για άλλη μια φορά ένας κορυφαίος κυβερνητικός αξιωματούχος, προκειμένου να καλύψει τις δικές του ανεπάρκειες, επιλέγει να χρησιμοποιήσει γλώσσα και λογική του καφενέ αποκαλύπτοντας, εκτός από την απόλυτη άγνοια του, την επιθυμία περιθωριοποίησης κοινωνικών ομάδων τις οποίες έχει καθήκον αντιθέτως να προστατεύει.

Για κάποιον που εργάζεται στην κοινότητα με ανθρώπους με ψύχωση, αυτή η λογική δεν είναι κάτι καινούριο. Είναι μια κοινωνική στάση βασισμένη στην άγνοια και τον φόβο. Αρκεί να δούμε έναν απλό ιστορικό παραλληλισμό. Το πρώτο αντιφυματικό φάρμακο, η στρεπτομυκίνη, τέθηκε σε χρήση το 1944. Μέσα σε δύο χρόνια όλα τα σανατόρια της Ευρώπης είχαν κλείσει και παρακμάσει. Το πρώτο αντιψυχωτικό, η χλωροπρομαζίνη, κυκλοφόρησε το 1952.

Χρειάστηκε να μεσολαβήσουν 26 χρόνια, μέχρι το 1978 να ψηφιστεί ο νόμος Μπαζάλια στην Ιταλία ο οποίος άνοιξε τον δρόμο για το κλείσιμο των ασύλων. Μας πήρε 26 χρόνια, παρότι είχαμε θεραπείες να σταματήσουμε να φοβόμαστε τους ψυχωσικούς ασθενείς. Από όλα τα Νόμπελ Ιατρικής, μόνο ένα αφορά αποκλειστικά μια ψυχιατρική ανακάλυψη. Είναι το Νόμπελ του 1949 στον António Egas Moniz για την ανακάλυψη της λοβοτομής της πιο φριχτής μεθόδου ψυχικού ακρωτηριασμού των ψυχικά ασθενών που πια δεν εφαρμόζεται σε κανένα μέρος του κόσμου.

Είναι πολύ δύσκολο κανείς να απαντήσει σε έναν πολιτικό λόγο ο οποίος έχει σαν σκοπό να τροφοδοτήσει και να υποδαυλίσει τους φόβους του κοινού για την τρέλα, προς ίδιον όφελος. Στην πραγματικότητα οι ασθενείς με σχιζοφρένεια γίνονται σοβαρά βίαιοι σε ποσοστό κάτω του 1% και ένας από τους βασικούς παράγοντες που οδηγούν στη σοβαρή βία είναι η συνύπαρξη κατάχρησης ουσιών. Τότε όμως το ποσοστό που διαπράττει σοβαρά βίαιο έγκλημα δε διαφοροποιείται από το ποσοστό των χρηστών ουσιών χωρίς σχιζοφρένεια.

Αντιθέτως, ένα 20-30% των ατόμων με σοβαρή ψυχική νόσο μπορούν να γίνουν θύματα ενός βίαιου εγκλήματος μέσα σε ένα έτος. Όταν μιλάμε για τη δια βίου θυματοποίηση, ένα 50-70% γίνονται θύματα σωματικής βίας και 30-50% σεξουαλικής κακοποίησης κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Ακόμα και εντός των υπηρεσιών ψυχικής υγείας 28% αναφέρουν σωματική βία και 10% σεξουαλική κακοποίηση από άλλους ασθενείς ή προσωπικό. Είναι φαιδρό λοιπόν το πώς ο υπουργός επέλεξε να προβάλει την ψυχική νόσο που καθιστά κάποιον τόσο ευάλωτο ως μια σούπερ δύναμη, τον παράγοντα που τον κατέστησε τόσο δαιμόνιο ώστε να ξεφύγει από τις αρχές λέγοντας αργότερα στη συνέντευξη: «…ο οποίος συμπεριφέρεται σαν ένας άνθρωπος ο οποίος λες και δεν είναι 90 χρονών αλλά φαίνεται η ασθένεια του, το πάθος του και ότι άλλο είχε το μετατρέπουν σε μια δραστηριότητα τόσο επιθετική»

Ταυτόχρονα, οι ψυχικά ασθενείς γίνονται αποδέκτες κοινωνικού αποκλεισμού, στιγματισμού και διαρκούς κακοποίησης από το κράτος που πρέπει να τους προστατεύει. Πολλοί συνάνθρωποί μας με σοβαρή ψυχική νόσο αδυνατούν να εργαστούν. Το κράτος τους χορηγεί ένα επίδομα, τη λεγόμενη «Ενίσχυση Βαριάς Αναπηρίας» η οποία ανέρχεται στο ύψος των 338 ευρώ μηνιαίως. Την ίδια στιγμή, αφού τους ζητήσει να καταφέρουν να επιβιώσουν με αυτό το ταπεινωτικό ποσό, αρνείται- ακόμα και σε ανίατες διαγνώσεις- να τους το χορηγήσει εφ’ όρου ζωής και τους καλεί σε επανεξέταση κάθε δυο χρόνια υποβάλλοντας τους σε μια διαρκή αγωνία απώλειας του μόνου πενιχρού βιοποριστικού τους μέσου.

Επιστρέφοντας στις δηλώσεις του υπουργού μπορεί να δει κανείς πόση απόσταση έχουν από την επιστημονική και κοινωνική πραγματικότητα. Αποκαλύπτει μία πιθανή ψυχιατρική διάγνωση ενός παραβάτη παραβιάζοντας τους νόμους περί ιατρικού απορρήτου, ενώ εκκρεμεί επίσημη ψυχιατρική πραγματογνωμοσύνη, προεξοφλώντας δηλαδή μια δικαστική διαδικασία.

Κωμικά σχεδόν προσθέτει ότι τελικά δεν ξέρει και δεν του επιτρέπεται να πει δημόσια αυτά που ήδη έχει πει. Κατόπιν σπεύδει να πει πως δεν είναι υπέρ του να είναι άνθρωποι «κλεισμένοι» αλλά κάποιοι άνθρωποι πρέπει να είναι κλεισμένοι μέσα επειδή είναι «επικίνδυνοι ψυχασθενείς». Μόνο που εδώ ο υπουργός εκτός από τις διαρκείς αντιφάσεις κάνει και δύο λάθη, το ένα λόγω επιστημονικής άγνοιας που μπορεί ίσως να γίνει κατανοητό και το άλλο ένα βαρύτατο πολιτικό λάθος που είναι απαράδεκτο.

Το επιστημονικό του λάθος είναι ότι δεν έχουμε κάποιον ασφαλή τρόπο να προβλέψουμε τη μελλοντική επικινδυνότητα σε κανέναν άνθρωπο, ψυχικά ασθενή ή όχι. Κατά τη διάρκεια μιας κρίσης υπάρχει το νομικό και επιστημονικό εργαλείο της υποχρεωτικής νοσηλείας με εισαγγελική παρέμβαση ώστε ένας πάσχοντας να προφυλαχθεί από το να προκαλέσει βλάβη στον εαυτό του πιο συχνά, ή σε κάποιον άλλον πολύ πιο σπάνια. Μόνο που τα τελευταία χρόνια οι εισαγγελικές εντολές έχουν αυξηθεί σε αριθμό δυσανάλογα λόγω της δυσλειτουργίας του κοινοτικού δημοσίου συστήματος ψυχικής υγείας. Έτσι, παρά τον εξαιρετικά επείγοντα χαρακτήρα τους εκτελούνται μετά από την παρέλευση ημερών, ενώ τα ψυχιατρεία βουλιάζουν κάτω από το βάρος τους. Βέβαια η υποχρεωτική νοσηλεία έχει οξύ χαρακτήρα, συγκεκριμένο χρονικό ορίζοντα και δεν έχει σκοπό την απομάκρυνση του ασθενούς από τον κοινωνικό ιστό όπως προτείνει ο υπουργός αλλά την θεραπεία του. Ο υπεύθυνος για τη δυσλειτουργία της δεν είναι άλλος από την πολιτική ηγεσία και συγκεκριμένα τα υπουργεία υγείας και δημοσίας τάξης.

Υπάρχει όμως και η πολιτική και νομική χροιά. Και αυτή είναι ότι από την Magna Carta του 13ου αιώνα και την κατοχύρωση του Habeas Corpus, στα δημοκρατικά πολιτεύματα δεν φυλακίζουμε κάποιον χωρίς την απαραίτητη διαδικασία και κυρίως δε φυλακίζουμε κάποιον προληπτικά επειδή θεωρούμε πως είναι πιθανό στο μέλλον να διαπράξει κάποιο αδίκημα. Αυτή είναι μια πρακτική που συναντάται σε απολυταρχικά καθεστώτα και εφαρμοζόταν και στη χώρα μας μέχρι την Μεταπολίτευση σε ανθρώπους που φυλακίζονταν, βασανίζονταν, εξορίζονταν και εκτελούνταν λόγω των πολιτικών φρονημάτων τους για τα οποία θεωρούνταν επικίνδυνοι. Τέτοιοι ήταν και οι 200 της Καισαριανής που εκτελέστηκαν από τους ναζί και αυτή η λογική τους παρέδωσε και τους καταδίκασε σε θάνατο. Ο υπουργός το γνωρίζει φυσικά αυτό, το αγνοεί όμως σκόπιμα γιατί στοχεύει στα πιο ταπεινά ένστικτα του εκλογικού σώματος.

Η ελευθερία των ψυχικά ασθενών είναι κομμάτι της ελευθερίας όλων μας και ο τρόπος που σκεφτόμαστε για αυτούς καθορίζει τον τρόπο που σκεφτόμαστε για τους εαυτούς μας, το πολίτευμα μας, την συνύπαρξή μας. Ο Μιχαήλ Μπακούνιν είχε πει «Από την ελευθερία δεν μπορείς να κόψεις ούτε ένα κομματάκι, γιατί αμέσως όλη η ελευθερία συγκεντρώνεται μέσα σ’ αυτό το κομματάκι.» Όταν η εξουσία αποφασίσει να λειτουργεί με κριτήρια επικινδυνότητας, τότε κανένας μας δεν είναι ασφαλής.

Αλλά ίσως να είναι αταίριαστο να απαντάει κανείς σε κουβέντες του καφενέ με Μπακούνιν. Ας πούμε και μια κουβέντα του καφενέ. Αν θέλαμε να φυλακίζουμε προληπτικά κοινωνικές ομάδες που είναι πιθανό να διαπράξουν αδικήματα θα έπρεπε να ξεκινήσουμε από τα μέλη της κυβέρνησης. Τα άτομα αυτά δείχνουν να παραβιάζουν το νόμο σε ποσοστό υπερπολλαπλάσιο από αυτό των «ψυχασθενών» που φοβάται ο υπουργός.

• Ο Γιάννης Δούμος είναι Ψυχίατρος – συγγραφέας, Επιστημονικός υπεύθυνος Ψυχιατρικής Περίθαλψης στο Σπίτι του Ασθενούς (ΨΠΣΑ) ΙΨΥΠΕ «»Π. Σακελλαρόπουλος», Υπεύθυνος κλινικής ομάδας ατομικής θεραπείας ασθενών με διαταραχές προσωπικότητας ΙΨΥΠΕ, Επιστημονικός συνεργάτης ‘Α Πανεπιστημιακής Ψυχιατρικής κλινικής ΕΚΠΑ

Πηγές:

1. Teplin LA, McClelland GM, Abram KM, Weiner DA. Crime Victimization in Adults With Severe Mental Illness: Comparison With the National Crime Victimization Survey. Arch Gen Psychiatry. 2005;62(8):911–921. doi:10.1001/archpsyc.62.8.911

2. Rossa-Roccor V, Schmid P and Steinert T (2020) Victimization of People With Severe Mental Illness Outside and Within the Mental Health Care System: Results on Prevalence and Risk Factors From a Multicenter Study. Front. Psychiatry 11:563860. doi: 10.3389/fpsyt.2020.563860

3. Schizophrenia and Violence: Systematic Review and Meta-Analysis Fazel S, Gulati G, Linsell L, Geddes JR, Grann M (2009) Schizophrenia and Violence: Systematic Review and Meta-Analysis. PLOS Medicine 6(8): e1000120. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1000120

4. Γιάννης Δούμος ‘Υποχρεωτικές νοσηλείες – Μια ιστορία παταγώδους αποτυχίας» Εφημερίδα των Συντακτών 22/08/25