Κάθε πόλεμος φέρνει μαζί του αναπαραστάσεις που «απανθρωποποιούν» τον/την άλλον/ην, γιγαντωμένες στις μιντιακές αφηγήσεις του σήμερα. Και κάθε ρητορική για τον Πόλεμο και την Ειρήνη, σκιαγραφεί μια ανθρωπολογική προσέγγιση για το ανθρώπινο είδος.

Όμως, απαιτείται η κατανόηση των συνθηκών, οι οποίες καθιστούν δυνατό τον πόλεμο στον σημερινό μας κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί ο λόγος για την οικοδόμηση πολιτισμικών ταυτοτήτων και τη διαιώνιση ιδεολογικών πλαισίων, τα οποία αναπαράγουν την κουλτούρα του πολέμου, ή –αντίθετα- προσπαθούν να προωθήσουν έναν λόγο ειρήνης.

Είναι μέσω της αμφισβήτησης των θεωρούμενων ως δεδομένων μανιχαϊστικών αναπαραστάσεων περί του «καλού» συλλογικού μας εαυτού και του «κακού» συλλογικού εαυτού των άλλων, οι οποίες πριμοδοτούνται χειριστικά μέσα στα όρια του κοινωνικού/πολιτικού κόσμου, όπου κάθε κριτική αποτίμηση των επιπτώσεων του πολέμου, κάθε ανάλυση και αποδόμηση των αναπαραστάσεων μπορούν να προτείνουν, ουσιαστικά, νέους τρόπους σκέψης για την ειρήνη (Gorsevski, 2006).

Στο επίκεντρο των ρητορικών για τον πόλεμο βρίσκεται η απόπειρα το κοινό να κατανοήσει και να αποδεχθεί τους λόγους της εμπλοκής στην πολεμική σύρραξη, τη φύση του εχθρού, την «ηθική» ή «ιδεολογική» επιλογή την οποία συνεπάγεται η διεξαγωγή της σύγκρουσης και τι σημαίνει ο πόλεμος για το μέλλον των εμπλεκόμενων κοινωνιών. Στο Resowing the Seeds of War/ Ξανασπείροντας τους Σπόρους του Πολέμου, ο Heidt (2021) δηλώνει ότι το κλειδί για μια αντιπολεμική πολιτική είναι να δημιουργηθεί ένας/μία πολίτης, ο οποίος να είναι ρητορικά ευαίσθητος/η στη ρητορική της υπέρ του πολέμου πολιτικής.

Αυτός ο πολίτης θα αναγνωρίσει την προβλεψιμότητα των χειριστικών ρητορικών και την πριμοδότηση της πολεμικής κουλτούρας βλέποντας πχ τον αλλόθρησκο ως το πρώτο θύμα των φονταμενταλιστων της δικής του θρησκείας κι όχι ως το βολικό θήραμα υποκριτικών ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων.

Είτε θα αντιμετωπίσουμε την αντίληψη ότι ο πόλεμος είναι αναπόφευκτο μέρος της ανθρώπινης κατάστασης, είτε θα προσπαθήσουμε να τον αποτρέψουμε ως ένα δυνητικό αποτέλεσμα του ορθολογισμού (Heidt, 2021) ξεπερνώντας χειραγωγήσεις που τον προβάλλουν ως «αναγκαίο κακό».

Ο Robert Ivie (1997), ο οποίος έχει μελετήσει επί μακρόν τις ρητορικές και τις αφηγήσεις περί Πολέμου και Ειρήνης, χρησιμοποιώντας ως μελέτη περίπτωσης τις σχετικές αφηγήσεις των Αμερικανών Προέδρων (είμαι σίγουρη πως τα ίδια ισχύουν και για τα κανάλια όχι των αραβικών χωρών γενικά, λάτρευαν έως πρόσφατα τους Έλληνες αλλά γι’ αυτά των θρησκευτικών φονταμενταλιστών όσων αφορά την πρόσληψη ημών των δυτικών ως αμαρτωλών συλλήβδην, μόνο που πλανητικά είναι η Δύση που το εφαρμόζει και το νομιμοποιεί), έχει επισημάνει κι αναλύσει συγκεκριμένα ρητορικά σχήματα σε σχέση με το πώς οι πρόεδροι κατασκευάζουν τους εχθρούς, την αποστολή των ΗΠΑ σε σχέση τον πόλεμο και τη θέση της Αμερικής στον κόσμο.

Αλλά και την αντιστροφή τους, όταν ένας πόλεμος τελειώνει, όταν ο εχθρός δεν είναι πλέον εχθρός. Ανάμεσα στις ρητορικές στρατηγικές τις οποίες ο Heidt (2021) έχει εντοπίσει και αναλύσει ξεχωρίζουν:

1. Η «αποσωματοποίηση», σύμφωνα με την οποία η πρόσληψη του «εχθρού» όσο προπαγανδίζεται και προωθείται η σύγκρουση μαζί του- σχετίζεται με την αντιμετώπιση «του» ως ένα γενικό σύνολο στην υπηρεσία του “κακού”, στερώντας ανθρώπους από το ιδιαίτερό τους πρόσωπο και σώμα.

2. Ο επαναπολιτισμός, ο οποίος απεικονίζει τον εχθρό ως θύμα του πολιτιστικού (ή φυλετικού στο παρελθόν) του πλαισίου, το οποίο χρήζει διόρθωσης. Στις περιπτώσεις που η Ειρήνη πρέπει να αποκατασταθεί η ρητορική του επαναπολιτισμού «μετακινείται» γύρω από την απεικόνιση του εχθρού, ως θύμα της ηγεσίας του.

3. Οι στρατηγικές κινητικότητας, οι οποίες αντιμετωπίζουν τις παλιές ρητορικές, όταν ο χθεσινός εχθρός πρέπει να μετατραπεί σε τωρινό φίλο. Δεν περιορίζονται μόνο στη δεύτερη εκδοχή του επαναπολιτισμού, αλλά υπενθυμίζουν και υπαρκτές ομοιότητες πέρα και πάνω από διαφορές. Γενικότερα, οι μεταφορικές αναπαραστάσεις των εχθρών επηρεάζουν τη δημόσια πρόσληψή τους, κατασκευάζουν πολιτικές συναίνεσης υπέρ του πολέμου ή υπέρ της ειρήνης, διαχέουν αντίστοιχους προβληματισμούς και νομιμοποιούν ή απονομιμοποιούν μελλοντικές συγκρούσεις.

Τα ρητορικά σχήματα, τα οποία χρησιμοποιούνται, δεν είναι ποτέ ουδέτερα σε σχέση με την ιδεολογία, την πρόσληψη του συλλογικού εαυτού και του άλλου, την τρέχουσα κάθε περίοδο γεωπολιτική. Κατά τον Heidt (2021), οι αφηγήσεις για τον Πόλεμο (και συνεπακόλουθα και για την Ειρήνη) όχι μόνο κατασκευάζουν ή ανακατασκευάζουν, όποτε χρειαστεί τον εχθρό, αλλά και θέτουν την ατζέντα για την εξωτερική πολιτική της χώρας όπως και τις βάσεις για μελλοντικές συγκρούσεις. Το ίδιο, όμως, συμβαίνει και στην αναπαραγωγή των εξουσιαστικών λογικών από τις κοινότητες των συναιρούντων με την «Αρχή» ομάδων.

Όπως έχει, άλλωστε, επισημανθεί η σύνθετη και, συχνά, άρρητη σχέση μεταξύ γλώσσας και εξουσίας, δηλαδή των γλωσσικών /σημειωτικών στρατηγικών τις οποίες επιστρατεύουν οι κειμενικοί παραγωγοί, για να περιγράψουν την «πραγματικότητα», απηχεί πολύ ύπουλα τις νομιμοποιητικές πρακτικές των κυρίαρχων λόγων και αξιών, οι οποίες κυκλοφορούν στη δημόσια σφαίρα (Archakis, 2018; Van Dijk, 2008, σσ. 85-89; Στάμου, 2014, σ. 149).

Η κριτική ανάλυση λόγου, που προσπαθεί να οδηγήσει στον απολύτως απαραίτητο σήμερα -με τη χειραγώγηση των μίντια και τις φυλές του ίντερνετ σε πλήρη επικουρική του δράση- κριτικό γραμματισμό, έχει δείξει πως αυτό συμβαίνει με επιλεκτική αποπροσωποποίηση, όταν αφορά τους άλλους, κι επιλεκτική προσωποποίηση, όταν αφορά «εμάς».

Με άλλα λόγια, στον λόγο των από κάτω υπάρχουν, συχνά, επενδύσεις ενός μεγεθυσμένου εγώ, το οποίο αγνοώντας τις διαφορές, αναζητά τα κοινά στοιχεία στα οποία έχει μάθει να επενδύει κατά προτεραιότητα (π.χ. φυλή, θρησκεία, φύλο, τάξη, ιδεολογία) στις εξουσιαστικές ομάδες τις οποίες στηρίζει. Ο λόγος (discourse), άλλωστε, δεν αποτελεί στατική αντανάκλαση της κοινωνικής πραγματικότητας, αλλά μορφή κοινωνικής πρακτικής, η οποία υπερπροβάλλει ή αποκρύπτει τις υλικές και πολιτιστικές συνθήκες της δημιουργίας κάθε κοινωνικοπολιτικού παραδείγματος.

Εάν ο λόγος των κυρίαρχων μπορεί να μετατραπεί σε καθολική βία, ο λόγος των συναιρούντων με αυτούς ομάδων κυοφορεί το υπόστρωμα της συμβολικής βίας στο οποίο η κατεξοχήν βία φυτεύεται και θεριεύει. Αδιαπέραστη, ύπουλη και αόρατη η συμβολική βία είναι απαραίτητη για την παραγωγή και αναπαραγωγή της εξουσίας και της κυριαρχίας, μέσα από κοινωνικές προσλήψεις και ρητορικά σχήματα.

Μια άλλη παράμετρος, έτσι, των ρητορικών για την ειρήνη είναι η ανατροπή της λεγόμενης «ανιθαγένειας», η οποία δεν αποδίδει στον «άλλον» κομμάτι της δικής μας γης. Αντίθετα, ως μία «παγκόσμια ασθένεια προσπαθεί να προκαλέσει όλεθρο σε όλο τον κόσμο» (Heidt, 2021, σ. 74).

Κάθε εξορθολογισμός, έτσι, της πιο αυθαίρετης ρητορικής κατασκευής ενός αντιπάλου, ο οποίος αποεδαφικοποιείται (Ivie, 1997, σ. 288), τον ανακατασκευάζει ως αντίπαλο ιδιοκτήτη της γης και των ωφελημάτων της, γεγονός που μαρτυρείται στους τρόπους μετακατοχικής διασπάθισης Εβραϊκών περιουσιών και στην Ελλάδα, ξεχνώντας την εναλλακτική πρόσληψη του τόπου ως παροχή συλλογικών υποχρεώσεων και ατομικών δικαιωμάτων, και εδραιώνοντας την έννοια του επαναπολιτισμού ως επέμβασης από μια υπερβατική, εκτός της κοινότητας, δύναμη.

Ο πολιτισμός, έτσι, προσλαμβάνεται ως στατικός, φυλετικός υλικός, και ανήκει μόνιμα σε μία πλευρά μονάχα. Δεν είναι ζητούμενος ούτε αφορά τις εντός κοινότητας διαδικασίες όπως και τις προσωπικές, επώδυνες, επιλογές στήριξης των βαλλόμενων έξω από κουτακια «μαζί μας ή εναντίον μας» και αντίστοιχων πράξεων. Ο Jonathan Miltimore (2022) βέβαια έχει επισημάνει το αποτέλεσμα διάφορων ρευμάτων της σύγχρονης φιλοσοφίας, τα οποία έχουν συμβάλει στον ολοκληρωτισμό και έχουν «εμποτίσει τον πολιτισμό μας» σε όλες τις ιδεολογικές του εκφορές κι ανάμεσά τους, «του ηθικού σχετικισμού και του ωφελιμισμού».

Τα ρητορικά σχήματα δεν έχουν σκοπό να περιγράψουν ή να φωτίσουν την πραγματικότητα. Την τεκμαίρουν, για να την διαχειριστούν. O Αριστοτέλης ορίζει τη ρητορική ως την ικανότητα να εντοπίσεις τα διαθέσιμα, σε κάθε περίπτωση, μέσα για να πείσεις. Στις πιο ακραίες της αναφορές, η προσέγγιση της πολιτικής ως ρητορικής απηχεί τις αξιώσεις της λεγόμενης ρητορικής στροφής.

Η ρητορική στροφή εξισώνει ουσιαστικά όλα τα φαινόμενα στις γλωσσικές/λογικές/ρητορικές τους εκδηλώσεις, κι αντιμετωπίζει (συχνά μέσα από δίπολα αντιπαλότητας, όπως εμείς κι αυτοί) τις λέξεις ως την ίδια την ουσία της πολιτικής, όχι ως έκφρασή της. Και στον μιντιοποιημένο κόσμο μας μια τέτοια πρόσληψη, βέβαια, αναιρεί την ίδια την ύπαρξη οποιωνδήποτε μη ρητορικών συνιστωσών της πολιτικής, όπως αυτή την οποία βιώνουν οι αντίπαλοι κάθε εθνικού ή κοινωνικού πολέμου (π.χ. θεσμοί, συμφέροντα, συρράξεις, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες).

Όταν, όμως, καταφέρνουμε να δούμε τον άλλον και την άλλην μέσα από μια ‘ανθρωπολογική σταθερά’ μια εικόνα κοινού πόνου πχ, όταν μέσα από αυτήν ‘ο άλλος άνθρωπος’ γειώνεται και από το απόμακρο, ανερμάτιστο για τους πολλούς πολιτικό τοπίο αποκτά ‘πρόσωπο’, τότε οι λέξεις και μόνο γίνονται πράξη, αφού οι φλέβες των λέξεων γεμίζουν αίμα και αποκτούν ένα πρόσωπο, που μπορεί να το αναγνωρίσουμε πίσω από τα διαφορετικά ρούχα, πίσω από τα διαφορετικά μαλλιά, πίσω από τις διαφορετικές θρησκείες θύμα και στον ιμπεριαλιστικό υποκριτικό πόλεμο θύμα και στην καθεστωτική θεοκρατική ‘ειρήνη’. Γιατί, αν υπάρχει κάτι, το οποίο μπορεί να θρυμματίσει την ηγεμονική γλώσσα αυτής της συμπύκνωσης ιδεοληψιών και συμφερόντων που έχει καθιερωθεί πίσω από τις μιντιακές/πολιτικές ρητορικές, είναι το βλέμμα της ανθρώπου. Το βλέμμα της ανθρώπου που γνωρίζει γιατί έχει υποστεί. Το βλέμμα της και του ανθρώπου που έχει υποστεί και αρνείται να ξεχάσει. Ακόμη κι όταν μοιαζει “διαφορετικός” από εμάς στην πραγματικότητα είναι πάντοτε ‘ίδιος’.

*Ελένη Καρασαββίδου καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

*με αποσπάσματα από μελέτη της που δημοσιεύτηκε στο ΙΡΕΣΕ