Στους δρόμους και στις πλατείες μιας πόλης καταγράφεται η ιστορία της ανθρωπότητας… Οι μεταβάσεις, οι αλλαγές, οι τραγωδίες, οι αγώνες των ανθρώπων για προσωπικές χαρές και συλλογικά οράματα. Έτσι συνέβη και στην υποβαθμισμένη επί δεκαετίες σε πάρκινγκ Πλατεία Ελευθερίας της Θεσσαλονίκης, που είναι ανεξίτηλα σημαδεμένη με την μεγαλύτερη τραγωδία της πόλης: την απαρχή της μαρτυρικής εξόντωσης του 96% της Εβραϊκής Κοινότητας που ξεκίνησε το μακρινό «μαύρο Σάββατο» της αποφράδας 11ης Ιουλίου 1942.

Παρ’ όλα αυτά η πόλη, αρχικά, δίωξε την Μνήμη της, ενώ τώρα υπό άλλον μανδύα αυτό το κάνει και το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο (ΚΙΣ). Οι διωγμένοι από την  Ιβηρική χερσόνησο την ανέδειξαν σε Madre of Israel, ένα ονειρικό σεφαραδιτικο λιμάνι με μελίρρυτη ντοπιολαλιά, τα σεφεραδίτικα, «η μητερούλα του νερού» (μαδρέζικα δελ άγουα, όπως αποκαλούσαν την διπλανή μεγάλη πλατεία Αριστοτέλους).

Η Θεσσαλονίκη, ήταν ΄ήδη ιστορικά μια πολυπολιτισμική ελληνική πόλη, όπως δείχνει το όνομά της, η πρώτη που γνώρισε αστικοποίηση στην σύγχρονη Ελλάδα, και γέννησε πλήθος από πολυεθνικά εργατικά και πολιτιστικά κινήματα. Άνθρωποι και κοινότητες συνευρίσκονταν μαζί, χώριζαν, συγκρούονταν ερωτεύονταν, αλλά μαζί.¨ «Και το πρωί που μπήκαμε μες στο λιμάνι τής Θεσσαλονίκης, τι θέαμα αλλόκοτο κι αξέχαστο!

Όλων των τύπων και των τόπων οι στολές, σ’ ένα μπέρδεμα μεγάλο κι απερίγραπτο. Αεροπλάνα, μιναρέδες, εβραιόκοσμος, χρυσά γαλόνια και φτερά των βερσαλιέρων, Άγγλοι, Σκωτσέζοι, Γάλλοι, Ιταλοί, Ρώσοι ναύτες και Σενεγαλέζοι, σαρίκια, φέσια, δίκωχα, πηλήκια — όλες οι φυλές κι όλα τα ρούχα σ’ ένα συνονθύλευμα πολύχρωμο, φαντασμαγορικό, οπερέτας και βαβυλωνίας/…/ τέτοια ήταν η Σαλονίκη την αξέχαστη κι αλήθεια μνημειώδη ιστορική εποχή», γράφει ο Ν. Λαπαθιώτης στις αναμνήσεις του από τον Α΄ Π Π.

Το ρεύμα της δημιουργίας εθνικών κρατών που, ιδίως στην Βαλκανική, (λόγω χειραγώγησης και λόγω συνθηκών που δημιουργούσε το ίδιο σε όμορα κράτη διαχέοντας μεγαλοϊδεατισμούς στο κοινωνικό σώμα ‘ίδιων’ και ‘άλλων’), θεώρησε την ύπαρξη εσωτερικών μειονοτήτων απειλητική, και ιδίως ο ρημαγμός σημαντικού μέρους ‘άλλων’ κατοίκων της στα ναζιστικά στρατόπεδα που οδήγησε πολλές περιουσίες στα χέρια ‘κυνηγών κεφαλών’ της τριπλής Κατοχής.

Οδήγησε σε αυτό που ο Φλάισερ έχει αποκαλέσει ‘υγειονομική ταφή της Μνήμης’, όπου οι αγκαθωτές, ‘η μη εθνικώς ορθές’ πλευρές της ιστορίας αντικαθίστανται από βολικά αφηγήματα με μπόλικο ασβέστη, (ρητορικές και τελετές μονοσήμαντης ‘δόξας’) από πάνω, ώστε να μην μυρίζει το ‘πτώμα’ της θαμμένης ιστορίας.

Η προσπάθεια για ένταξη της Θεσσαλονίκης στο Δίκτυο των Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών 1940-1945 προσέκρουσε σ΄αυτό το σύμπλεγμα προσωπικών συμφερόντων και κρατικών πολιτικών. Το επιχείρημα ήταν πως οι συμπολίτες μας ‘δεν ήταν γηγενείς” και θανατώθηκαν ‘εκτός συνόρων’ κι άρα δεν αφορούσαν την πόλη και την ιστορία της, δηλ. μια προσπάθεια ‘εκλογίκευσης’ του εθνικόφρονος αφηγήματος περί ‘ξένου σώματος’,  αποκαλύπτουν ένα μοτίβο που ανήκει στην χωρία της γελοιότητας. Και το μοτίβο αυτό, στην περίπτωση της Θεσσαλονίκης, προήλθε, στα χρόνια της κυριαρχίας της αλήστου μνήμης  ‘αγίας τριάδας΄ Άνθιμος – Παπαγεωργόπουλος – Ψωμιάδης, από συγκεκριμένες πολιτικές μερίδες, και τις σιωπηλά ή φωναχτά συναιρούσες με αυτές ομάδες, που ‘προχθές’ ήταν πρώτη πίστα στην πλατεία Ελευθερίας και στην εκδήλωση στον Παλιό Σ.Σ. στη μνήμη θυμάτων δίχως φωνή.

Όπως δίχως φωνή και δίχως βήμα μένουν όλα αυτά τα τελευταία χρόνια και άνθρωποι, όπως ο Τρ. Μηταφίδης και η Ιφ. Καμτσίδου, άνθρωποι της ‘κακής αντισημιτικής Αριστεράς’ (λολ)  που πρωτοστάτησαν στην ένταξη της Θεσσαλονίκης στο Δίκτυο και την μετατροπή της πλατείας Ελευθερίας σε χώρο μνήμης, με κριτήρια και πάλι την υπεράσπιση των αδύναμων ενός άλλου, τραγικού καιρού, μα και των επιγόνων τους, όποτε χρειαστεί στο μέλλον:

Το έτος ήταν το 2011 όταν, με τη ‘φωνή’ που απέκτησε στις τοπικοαυτοδιοικητικές εκλογές, η δημοτική κίνηση «Θεσσαλονίκη – Ανοιχτή πόλη», μετά από συζητήσεις κι αιτήματα που χρόνια γινόταν στο εσωτερικό των οργανώσεων που την στήριζαν, πρότεινε να γίνει η πλατεία Ελευθερίας, «τόπος ιστορικής γνώσης και ανάδειξης της πολυπολιτισμικής ταυτότητας της πόλης, με αφορμή τη διεθνή ημέρα μνήμης των θυμάτων του Ολοκαυτώματος, υπενθυμίζοντας ότι στην εν λόγω πλατεία ξεκίνησε ο αφανισμός της πολυπληθούς εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης».

Την ίδια δεκαετία που ακόμη κι εμείς ως  μικρή πολιτιστική ομάδα της ευρύτερης Αριστεράς Art Attack (Γεννημάκης, Καρασαββίδου, 2007) που διοργάνωνε παράλληλα εκδηλώσεις και για την ιστορική μνήμη σε δρόμους της πόλης, κάναμε ‘αόρατη’ πρόταση στον Δήμο για τοποθέτηση τιμητικής πλάκας σε χώρους των κατοχικών γκέτο και μετονομασία του Ιπποκρατείου σε Χιρς ώστε η πόλη να θυμάται τον ιδρυτή του Νοσοκομείου.

Σε άρθρο που έγραψε η Μ. Πλήκα στην τότε Αυγή αναφέρεται:

«Σήμερα η Θεσσαλονίκη θα τιμήσει τη μνήμη των δικών της μαρτύρων του Ολοκαυτώματος, των περίπου 60.000 Θεσσαλονικιών Εβραίων που εξοντώθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα. Θα τους τιμήσει στην πλατεία Ελευθερίας, εκεί όπου τον Ιούλιο του 1942 ξεκίνησε το μαρτύριό τους με τα εξευτελιστικά γυμνάσια των ανδρών για να ακολουθήσει η φυσική τους εξόντωση με τη μεταφορά τους με τρένα στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης.» Στις παρυφές της πλατείας, που είναι ένα τεράστιο πάρκινγκ, βρίσκεται το μνημείο του Ολοκαυτώματος και, όπως τονίζει η «Θεσσαλονίκη – Ανοιχτή πόλη», η σημερινή εικόνα της πλατείας «προσβάλλει τη μνήμη των αδικοχαμένων συμπολιτών μας».

Παίρνοντας αφορμή από την ιστορική διαδρομή της πλατείας η Ανοιχτή Πόλη θύμιζε ακόμη γεγονότα εξαιρετικού πολιτιστικού φορτίου για την νεότερη τοπική ιστορία, επισημαίνοντας: «Η πλατεία Ελευθερίας στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, που η δημιουργία της το 1870 σήμανε την έναρξη των οθωμανικών μεταρρυθμίσεων (“Τανζιμάτ”) στα Βαλκάνια, σημαδεύτηκε από γεγονότα-ορόσημα στην ιστορία της πόλης, όπως: * Το κίνημα των “Νεοτούρκων”, το 1908 * Τον γιορτασμό της πρώτης Πρωτομαγιάς στην πόλη το 1909 * Το παλλαϊκό ξέσπασμα για τη δολοφονία των εργατών, τον Μάιο του 1936 για να καταλήξει και πάλι «στην αρχή του μαρτυρίου-γενοκτονίας των εβραϊκής καταγωγής συμπολιτών μας τον Ιούλιο του 1942, με τα εξοντωτικά καψόνια των Ναζί».

(Παράλληλα, και έμμεσα σχετικά, στο πνεύμα της συνύπαρξης και Χριστιανών και Εβραίων και Μουσουλμάνων (κάτι εξαιρετικά επίκαιρο στις μέρες μας) ο Δημοτικός Σύμβουλος και τότε επικεφαλής της Ανοιχτής Πόλης Τρ. Μηταφίδης θύμιζε για τη διαδήλωση του 1909, «όταν ακόμη η Θεσσαλονίκη ανήκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, πως ο Πωλ Νιμόν στο ‘Θεσσαλονίκη 1850 – 1918’ γράφει: ‘Το θέαμα που πέτυχαν οι σοσιαλιστές, παραμερίζοντας τις διαφορές τους και κινητοποιώντας τους οπαδούς τους από όλες τις περιοχές, είναι μεγαλειώδες. Στο πλήθος υπάρχουν Έλληνες, Βούλγαροι, Τούρκοι και Εβραίοι. Όλοι τους κρατούν στα χέρια το έμβλημα του Συνδέσμου Εργατών Θεσσαλονίκης, το χέρι ενός εργάτη που κρατά σφυρί» και, όπως μας υπενθυμΊζει, «ενάμιση μήνα αργότερα ο Σύνδεσμος Εργατών Θεσσαλονίκης -όπως ονομαζόταν προσωρινά η ομάδα του Αβραάμ Μπεναρόγια, που μετασχηματίστηκε στην ιστορική Φεντερασιόν- θα κατεβάσει στους δρόμους 6.000 εργάτες που απαιτούν από την οθωμανική κυβέρνηση να αποσύρει νομοσχέδιο το οποίο περιόριζε τις συνδικαλιστικές ελευθερίες»).

Θα περιμέναμε η εκλογή Μπουτάρη να σήμαινε ‘αυτόματα’ την δικαίωση των δολοφονημένων αλλά και της ιστορικής μνήμης. Όμως κάτι τέτοιο δε συνέβη. Χρειάστηκε διαρκής πίεση από τους… ‘αντισημίτες’ (και πάλι λολ) ώστε να τιμηθούν όχι μόνο οι νεκροί αλλά και να δικαιωθούν οι ζωντανοί Εβραίοι ελληνικής καταγωγής: Το κλίμα ήταν τέτοιο που, π.χ. τον Φλεβάρη του 2012, η Ανοιχτή Πόλη καταγγέλλει δημόσια τη διοίκηση του Δήμου «για αθέτηση των δημόσιων δεσμεύσεων της αναφορικά με την μετατροπή της πλατείας Ελευθερίας από πάρκινγκ σε πάρκο μνήμης για τους Εβραίους της πόλης μας.»

Σύμφωνα με την σχετική ανακοίνωση ο δήμαρχος της πόλης κατά την εκδήλωση μνήμης για το Ολοκαύτωμα στις 29.1 ανέφερε μεταξύ άλλων την απόδοση της ελληνικής ιθαγένειας στα παιδιά των επιζώντων των Ελλήνων Εβραίων του Ολοκαυτώματος, την κινητοποίηση όλων των αρμόδιων φορέων για την επιστροφή από τη Ρωσία των αρχείων της ισραηλιτικής κοινότητας Θεσσαλονίκης, τη μετατροπή της Πλατείας Ελευθερίας από πάρκινγκ σε πάρκο.

Και ήταν στις 16/11/2013, όταν η Θεσσαλονίκη – Ανοιχτή Πόλη με ανακοίνωσή της ‘καλωσόριζε την ιστορικής σημασίας απόφασή  της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Μακεδονίας- Θράκης να αποδώσει την Πλ. Ελευθερίας , ελεύθερη από αυτοκίνητα, στους κατοίκους της Θεσσαλονίκης’, ακυρώνοντας αποφάσεις της Οικονομικής Επιτροπής του Δήμου Θεσσαλονίκης να διενεργηθεί πλειοδοτικός διαγωνισμός για την εκμετάλλευση της Πλατείας Ελευθερίας ως χώρου στάθμευσης αυτοκινήτων.

Και ήταν, στα 2012, όταν τότε Δημοτικό Συμβούλιο επικαιροποίησε την εξαφανισμένη από τη Διοίκηση Παπαγεωργόπουλου απόφαση του 2008 για την ένταξη της Θεσσαλονίκης στο Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών 1940-1945   «Τη σημαντική είδηση της ένταξης της Θεσσαλονίκης στο Εθνικό Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων, κατόπιν σχετικού αιτήματος του Δήμου Θεσσαλονίκης, το οποίο ενέκρινε, κατά πληροφορίες, η Ειδική Επιτροπή του υπουργείου Εσωτερικών που ασχολήθηκε με το συγκεκριμένο θέμα, ανακοίνωσε, τη Δευτέρα 14 Μαΐου 2012, ο πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Θεσσαλονίκης Παναγιώτης Αβραμόπουλος κατά τη διάρκεια της 14ης τακτικής συνεδρίασης του σώματος.

Η Δημοτική Αρχή εξέφρασε την ικανοποίησή της για την απόφαση που αποκαθιστά τον μαρτυρικό χαρακτήρα και τον ρόλο της πόλης σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας της, ενώ ευχαρίστησε την Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης που παρέδωσε στο Δήμο Θεσσαλονίκης το σχετικό ιστορικό αρχείο. (ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Δ.Θ.)

Ενώ χρειάστηκαν 5 ακόμη χρόνια ώστε στα 2017 να γίνει η αρχή του τέλους στην εκμετάλλευση της πλατείας Ελευθερίας ως χώρου στάθμευσης αυτοκινήτων όπως επιχείρησε η Αποκεντρωμένη Διοίκηση Μακεδονίας-Θράκης 20 Μαρτίου, 2017

Και μετά την εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ να ψηφιστεί η απόδοση της Ελληνικής ιθαγενείας στους Θεσσαλονικείς – θύματα του Ολοκαυτώματος και στα εγγόνια τους, γεγονός που προξένησε την ευχαριστήρια ανακοίνωση του ΚΙΣ με την σχετική κριτική στο απαράδεκτο ‘παρόν’ της Νέας Δημοκρατίας κατά την ψηφοφορία στη Βουλή. https://athjcom.gr/2017/03/20/psifisi-tropologias-gia-tin-apodosi-ti/

Ήταν η εποχή που, λίγα χρόνια μετά, η πρέσβειρα του Ισραήλ, μέλος του τότε Εργατικού Κόμματος, αποκαλούσε τον τότε βουλευτή Μηταφίδη,  εκπρόσωπο της ‘άλλης Θεσσαλονίκης’,  ‘ήρωα’, που με πρωτοβουλία του  στις 29 Ιανουαρίου 2018, με αφορμή την Εθνική Ημέρα Μνήμης των Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος (27-1), τοποθετήθηκε αναθηματική πλάκα στη Βουλή των Ελλήνων με τα ονόματα των Ελλήνων Εβραίων βουλευτών- θυμάτων του Ολοκαυτώματος.

Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι τόσο ο ίδιος όσο και οι συναγωνιστές του πολιτικοί κρατούμενοι της Χούντας, Αλ. Γρίμπας και Σπ. Σακέττας, βρέθηκαν στο στόχαστρο των απογόνων του στρατηγού Αθ. Χρυσοχόου,  κατοχικού Γενικού Διοικητή Μακεδονίας, με τις SLAPP, εξοντωτικές οικονομικά αγωγές τους, επειδή προέτρεψαν τον ΔΣΘ να προβεί στην μετονομασία της οδού που φέρει το όνομά του σε Αλμπέρτου Ναρ. Πού υπάρχει ψέμα;

*Αφιερώνεται στην Ιερή Μνήμη του Ανρί Περαχιά, έναν από τους «200». Μέρος 1ο