«Μαθαίνοντας τον θάνατό σου δεν μπόρεσα να κλάψω…»

«Αναφέρεται ότι καταζητούμενος Μανδηλαράς Νικηφόρος εθεάθη πρώτας πρωινάς ώρας σήμερον περιοχήν Αεροδρομίου Καλάθου, βληθείς υπό περιπόλου. Κατά νεωτέρας πληροφορίας περιφέρεται περιοχής Λάρδου. Ελήφθησαν άπαντα ενδεδειγμένα μέτρα προς σύλληψίν του». H ημερομηνία ήταν η 18η Μάη του 1967. Και το αποχαρακτηρισμένο κάποια χρόνια μετά την πτώση της δικτατορίας έγγραφο θα συνδεόταν με μια σειρά ‘ανεξήγητων θανάτων’ που συγκροτούν μία από τις σκοτεινότερες υποθέσεις της μετεμφυλιακής Ελλάδας και ταυτόχρονα με το πιο καλά κρυμμένο μυστικό της χούντας». Ο καταζητούμενος, όπως άλλωστε αναφέρεται, ήταν ο Νικηφόρος Μανδηλαράς.

Πολίτης, μαχόμενος δικηγόρος, γενναίος αρθρογράφος, σύζυγος και πατέρας. Σε άγριες εποχές. Ναξιώτης. Από έφηβος είχε ήδη φάκελο πολιτικών φρονημάτων. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κι αρθρογραφούσε σε πλήθος εφημερίδων… Εξέδωσε τα «Ναξιακά Χρονικά», ασχολούμενος με τα κοινωνικά προβλήματα των νησιών. Εργάστηκε στο δικηγορικό γραφείο του σπουδαίου και επίσης Ναξιώτη Γ.Β. Μαγκάκη πριν ανοίξει δικό του δικηγορικό γραφείο, ενώ υπήρξε έντονα πολιτικοποιημένος, και φίλος του Ανδρέα Παπανδρέου.

Στις εκλογές του 1956, με δημόσιες δηλώσεις και ομιλίες του στήριξε το κόμμα της Δημοκρατικής Ένωσης, που συσπείρωνε κόμματα και προσωπικότητες της Δεξιάς (Λαϊκό Κόμμα), του Κέντρου (Κόμμα Φιλελευθέρων κ.ά.) και της Αριστεράς (ΕΔΑ κ.ά.), με στόχο την ανάσχεση της ανόδου προς την εξουσία της νεοπαγούς ΕΡΕ του Κωνσταντίνου Καραμανλή.

Στις εκλογές του 1958 κατέβηκε μαζί με τον Γλέζο με την ΕΔΑ. Τον Ιούλιο της επόμενης χρονιάς υπερασπίστηκε την αδερφή του στο στρατοδικείο Αθηνών, όπου κατηγορούνταν για κατασκοπεία. Την επόμενη χρονιά (καλό 1959) υπερασπίστηκε τον Χαρίλαο και άλλα 42 μέλη του ΚΚΕ. (Χρειαζόταν πλεμόνι… Χρειαζόταν δηλαδή παλικαριά, τόλμημα το οποίο το είχε ο Νικηφόρος Μανδηλαράς, Χ. Φλωράκης).

Δυο χρόνια αργότερα, κατέβηκε δίχως επιτυχία ως ανεξάρτητος βουλευτής Κυκλάδων στις εκλογές του 1961, , ενώ σχεδίαζε να πολιτευθεί και στις εκλογές του Μαΐου 1967 που δεν έγιναν ποτέ. «…Ο άνθρωπος που θα αποφασίσει να αναμειχθεί στα κοινά… έχει μπροστά του να διαλέξει δυο δρόμους: θα υπηρετήσει τα συμφέροντα ή των λίγων ή των ευρύτερων λαϊκών μαζών.

Τα συμφέροντα αυτά είναι καθορισμένα και ενιαία, αφού η κοινωνία είναι ταξικά διαρθρωμένη. Οι πολιτικές του πράξεις είναι εκείνες που τον τοποθετούν στη μια ή την άλλη κατηγορία. Απλώς είμαι ένας δημοκράτης που ποθώ ειλικρινά αυτό που λέγεται Πολιτική και Κοινωνική Δημοκρατία. Πάνω από όλα είμαι ανεξάρτητος άνθρωπος, που θέλω το στόμα μου να’ ναι ελεύθερο να μιλά και το χέρι μου αδέσμευτο να γράφει.»

• Διαβάστε: Υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ: Ένα πολιτικό και στρατιωτικό φιάσκο

Κέρδισε πανελλήνια φήμη όταν στάθηκε γενναία στο δικαστήριο στην δίκη του ΑΣΠΙΔΑ, η οποία και καθόρισε την μοίρα του. Γιατί ήταν σε αυτήν που ο Μανδηλαράς όχι μόνο ξεσκέπασε την σκευωρία δεχόμενος (και) σωματικές επιθέσεις και ευθείες απειλές σε βαθμό ώστε να δηλώσει σύμφωνα με την μαρτυρία του ποινικολόγου Αριστείδη Οικονομίδη ‘εάν γίνει δικτατορία δεν θα την γλυτώσω’, αλλά και παρουσίασε έγγραφο για την ψυχική ασθένεια του βασικού σκευωρού και μετέπειτα δικτάτορα με αρχική διάγνωση της μανιοκαταδιωκτικής ψύχωσης από τον ψυχίατρο Αθ. Χατζηδήμο, κάτι που φανερώνεται ίσως στις αφηγήσεις του όχι μόνο για τον ΑΣΠΙΔΑ αλλά και για το Σχέδιο Περικλής» , στα 1961, όπως και για το διαβόητο σαμποτάζ του Έβρου 2 χρόνια πριν το 1967, αλλά κορυφώνεται στα διαγγέλματα του ως ‘πρωθυπουργού της Επανάστασης’. Ήδη, τον Γενάρη του 1968 αυτό εντοπίζεται και αναφέρεται από το BBC: «Δεν είναι μυστικό ότι ο κ. Παπαδόπουλος, επικεφαλής της συμμορίας με τις αιματοβαμμένες «χειρουργικές» του μεταφορικές έννοιες, τα πέτρινα μάτια του, την πλημμυρίδα της διαστρεβλωμένης μεσσιανικής γλώσσας του, βρισκόταν για χρόνια υπό ψυχιατρική θεραπεία».

Κι όμως ο ξαφνικός θάνατος του ψυχιάτρου του Μανδηλαρά λίγες ημέρες μετά το πραξικόπημα προκάλεσε έντονες συζητήσεις για τα αίτιά του. Παρόλο που ο ισχυρισμός φίλων του ιατρού υπήρξε πως τα αίτια ήταν φυσικά αντιφάσεις υπάρχουν στις μαρτυρίες. Αφού υποστηρίχθηκε σε μια περίπτωση πως πέθανε από καρδιά στην αγκαλιά ενός φίλου του ενώ στην άλλη από εγκεφαλικό ανεύρυσμα.

Ο ποινικολόγος Αρ. Οικονομίδης θεωρούσε πως αυτή η υπόθεση καθόρισε και την μοίρα του Μανδηλαρά. Αλλά ίσως να καθόρισε και την μοίρα του πλοιάρχου του Rita V, συγγενή του Μαθιού Πόταγα όπως έχει λεχθεί δίχως να υπάρχει βεβαιότητα, Πέτρου Πόταγα, ο οποίος διακινδύνευσε για να τον φυγαδεύσει. Αφού και για τον θάνατο του Πόταγα στην μακρινή Νότιο Αφρική όπου είχε διαφύγει υπάρχουν πάλι αντιφάσεις: σύμφωνα με μια μαρτυρία πέθανε σε αυτοκινητιστικό ενώ σύμφωνα με άλλη ‘αυτοπυρπολήθηκε’.

Με περίεργο τρόπο όμως τελείωσαν την ‘ύπαρξη’ τους και τα ‘υλικά’ στοιχεία των νεκρών. Το αρχείο του ψυχιάτρου κάηκε σε πυρκαγιά και το ίδιο συνέβη και με το πλοιάριο, αφού πιθανότατα για λόγους ανάγκης ή ασφάλειας ‘σε περίπτωση ατυχήματος’, ο Μανδηλαράς είχε αφήσει στο Rita V και στον καπετάνιο του αρκετά στοιχεία.

Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στην εποχή που και οι 3 ζούσαν. Με την κήρυξη της δικτατορίας ο Μανδηλαράς διέφυγε τη σύλληψη και προσπάθησε να αποδράσει στην Ιταλία. Τον Μάιο του 1967 επιβιβάστηκε στο πλοίο «Ρίτα Β.», με προορισμό την Κύπρο. Μια εβδομάδα αργότερα βρισκόταν νεκρός. «Εξεβράσθη πτώμα ανδρός, αγνώστων στοιχείων».

Η ιατροδικαστική έκθεση μιλούσε για τραύματα στο κεφάλι ‘που προκάλεσε μόνος του’ πέφτοντας στην θάλασσα’ (…) κι αυτό μετά από παρέμβαση του διαβόητου για την μετατροπή δολοφονιών σε ατυχήματα Καψάσκη.

Πιο συγκεκριμένα, το Rita V πλέοντας στ’ ανοιχτά της Ρόδου δέχθηκε, μετά από προφανή προδοσία το σήμα: «Προς πλοίαρχο. Αναφέρατε κατεπειγόντως και υπευθύνως εάν στο πλοίον σας επιβαίνουν πρόσωπα ξένα προς πλήρωμα ως και πλήρη στοιχεία τούτων.

Εν καταφατική περίπτωση θέσατε πρόσωπα υπό ασφαλή φρούρησιν και θέσατε πρόσωπα εις λιμένα Ρόδου εν αναμονή αφίξεως Λιμενικής Αρχής. STOP. Σημάνατε επειγόντως σας στίγμα σας, πορείαν, ταχύτητα και πιθανή ώρα κατάπλου εις Ρόδον. STOP».

Ο Πόταγας απάντησε πως «κατόπιν λεπτομερούς ερεύνης ουδείς ανευρέθη» αλλά με νέα σήματα καλέστηκε να ανακόψει ταχύτητα, να μην επιτρέψει την προσέγγιση άλλου πλοιαρίου και να πλεύσει στο λιμάνι της Ρόδου. Ήταν τότε που ο Μανδηλαράς αποφάσισε όπως κι ο Σήφης Βαλυράκης την ίδια πάνω κάτω εποχή, να στηριχτεί στην κολυμβητική του δεινότητα, και στην εκπαίδευση του καταδρομέα που είχε λάβει, καλώντάς τον καπετάνιο να τον αφήσει όσο κοντύτερα στην ακτή γινόταν. Με μειωμένη ταχύτητα ώστε να βραδιάσει ο Πόταγας άφησε τον δικηγόρο να κατέβει με σκοινί θαλάσσης στα ύφαλα και δεν ξαναειδώθηκαν ποτέ ενώ θα ήταν σε λίγο νεκροί και οι δύο.

Η αρχική έκθεση των γιατρών του νοσοκομείου της Ρόδου ανέφερε ότι η σορός «έφερε κακώσεις στο κρανίο, τρύπα στο αριστερό ημιθωράκιο και σπασμένο χέρι». Η χούντα κάλεσε τον προϊστάμενο της Ιατροδικαστικής Υπηρεσίας Αθηνών Δημήτριο Καψάσκη ο οποίος μαζί με τον ιατροδικαστή Αθηνών Γεώργιο Αγιουτάντη συνέταξαν νέα έκθεση στην οποία αναφέρουν πνιγμό, χωρίς τυμπανισμό ενώ υποτίθεται είχε παραμείνει ημέρες στην θάλασσα και χωρίς την ύπαρξη νερού στους πνεύμονες (!!).

Το κείμενο υπογράφεται κάτω από πίεση των ανδρών της Ασφάλειας και από τους γιατρούς του νοσοκομείου της Ρόδου, ενώ το πτώμα βρέθηκε σε ανηφορική πλαγιά μακριά από την ακτή με τρύπα από σφαίρα στον πνεύμονα (Βλ. φωτο) και αίμα στο αυτί.

Στις 24 Μαΐου του 1967 έγινε η κηδεία του στη Ρόδο σε κλίμα τρόμου, παρουσία 3 φίλων του δικηγόρων, ενός θείου του και 200 χωροφυλάκων. Ο πλοίαρχος του «Ρίτα Β.» Πέτρος Πόταγας ήξερε πολλά, προσήχθη σε δίκη, εξαγόρασε την ποινή, προσπάθησε να φύγει μακριά, αλλά ένα μήνα αργότερα βρισκόταν νεκρός στη Νότιο Αφρική.

Στα 1983, σε εκταφή που ζήτησε η οικογένεα Μανδηλαρά, ο ιατροδικαστής Αντώνιος Κουτσελίνης διαπίστωσε την ύπαρξη συντριπτικού κατάγματος στο κεφάλι, γεγονός που εξηγεί το αίμα στο αυτί, ενώ η κατά μαρτυρίες εντολή όπου τον βρείτε βαρέστε τον στο ψαχνό εξηγεί την τρύπα στον πνεύμονα.

Στις 7 Δεκεμβρίου 1984 η Ολομέλεια του Συμβουλίου Εφετών επιχείρησε αναψηλάφηση της υπόθεσης που ανασύρθηκε από το αρχείο. Ασκήθηκε εκ νέου ποινική δίωξη για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως κατά των Κ. Παπαδόπουλου και Λαδά.

Το 1986 το Συμβούλιο Εφετών χαρακτήρισε τελικά τον θάνατο του Ν. Μανδηλαρά «ανθρωποκτονία εκ προθέσεως» με ηθικούς αυτουργούς τον αδερφό του αρχιδικτάτορα Κ. Παπαδόπουλο που συντόνιζε την επιχείρησή και τον διαβόητο Λαδά.

Παρόλα αυτά, με το αόρατο χέρι του βαθέους κράτους σε μόνιμο modus operandi η υπόθεση τέθηκε οριστικά στο αρχείο, αφού τα σημαντικότερα έγγραφα από το φάκελο της αρχικής δίκης εξαφανίστηκαν από τους φακέλους ενώ το πλοίο «Rita V» την ίδια εποχή καταστρεφόταν ολοσχερώς σχεδόν από πυρκαγιά.

Την ίδια τύχη είχε 15 χρόνια πριν και ο «φάκελος Γεωργίου Παπαδόπουλου» με ολόκληρο το ιστορικό της ψυχασθένειας και της θεραπείας του από το αρχείο του ψυχιάτρου Αθανάσιου Χατζηδήμου ο οποίος πέθανε ξαφνικά έναν μήνα μετά την δικτατορία. Κατά τα Νέα (Εφημερίδα «Τα Νέα», 21 Ιουλίου 1975) και σύμφωνα με μαρτυρία ιατρού φίλου του, ο ψυχίατρος που μέρος του αρχείου του είχε βρεθεί στα χέρια του Μανδηλαρά σε κείνη την κομβική δίκη για τον ΑΣΠΙΔΑ, πέθανε από καρδιά.

Ο Γ. Ράγκος παίρνοντας συνέντευξη από τον επίσης γιατρό γιο του ενδημήσαντα λίγά χρόνια πριν (στα 2017) αναφέρει πως ο ίδιος δεν επιβεβαίωσε τα ρεπορταζ και τις έρευνες της εποχής, αναφέροντας πως «ουδέποτε υπήρξε συγκεκριμένο αντικειμενικό αποδεικτικό επιχείρημα περί της υπάρξεως γνωριμίας και κατ’ επέκταση ψυχιατρικής θεραπευτικής αγωγής του Παπαδόπουλου από τον ψυχίατρο Αθανάσιο Χατζηδήμο! Το 1967 μετά τον θάνατο του ψυχιάτρου Αθ. Χατζηδήμου (σημ: από ανεύρυσμα αορτής) και κατόπιν συμβουλευτικής προτροπής του φίλου του, ψυχίατρου Μ.Γ. Στριγγάρη, η χήρα του Αικατερίνη Χατζηδήμου (το γένος Σιφναίου) κατέστρεψε δια πυρός όλο το ιατρικό αρχείο των ασθενών του συζύγου της, άνευ ουδεμίας γνώσεως του περιεχομένου του.»

Πρόσθεσε, παρόλα αυτά, πως ο ίδιος ήταν απών την κρίσιμη περίοδο στο εξωτερικό για λόγους σπουδών αλλά «τα παραπάνω είναι πληροφόρηση που είχα εκ μέρους της Αικατερίνης Χατζηδήμου την οποία θεωρώ απολύτως αξιόπιστη».

Ο θάνατος του Μανδηλαρά και οι γύρω από αυτόν θάνατοι δεν διασαφηνίστηκαν ποτέ. Ο ίδιος έγινε όμως μέρος της αγωνιζόμενης λαικης μυθολογίας κι ο ρεμπέτης Γ. Μπίλης έγραψε γι αυτόν ένα από τα τελευταία καλά ρεμπέτικα. Κι ο Παναγούλης, που είχε χάσει τον 1ο αδερφό του με πολύ όμοιο τρόπο, τον τίμησε με τους στίχους του: «Μαθαίνοντας τον θάνατό σου δεν μπόρεσα να κλάψω. Στριφογύριζα στο κρεβάτι του νοσοκομείου. Θυμόμουνα την τελευταία μας συνάντηση. Δε θα τολμήσουν, έλεγες. Δεν έχουν άλλο δρόμο, σ’ απαντούσα.»

Πηγές:

• Κατρής Γ (1974). 1960-1970 Η Γέννηση του Νεοφασισμού στην Ελλάδα, β ΈΚΔΟΣΗ, Αναθωρημένη, Αθήνα, Παπαζήσης
• Σαρρής Γ., (2021) Πολιτικές Δολοφονίες στην Ελλάδα: Από τον κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια στον μουσικό Παύλο Φύσσα, Αθηνα, εκδόσεις Οξύ
• Ράγκος Γ. (2017) Ο Γ. Παπαδόπουλος, ο Ν. Μανδηλαράς και οι Ψυχίατροι, Περιοδικό Ιστορία, τ. 586
• Στούκας, Μ. (2022) Ο Νικηφόρος Μανδηλαράς και η δολοφονία του από όργανα της χούντας το 1967, Πρώτο Θέμα (17/12/22)
• Φρυκτωρίες (2009) Ποίηση της δικτατορίας (1967 – 1974) (11/11/2009).
• Κατιούσα (2022) Νικηφόρος Μανδηλαράς – Ο «ανθέλληνας», «βούλγαρος» υπερασπιστής διωκόμενων κομμουνιστών, (18/5/2022)
• Καρασαββίδου Ε. (2022) Δεν έχουν άλλον δρόμο σ’ απαντούσα Εφημερίδα των Συντακτών, 30/5/22