Εάν και η 25 Νοέμβρη είναι ημέρα κατά της βίας που απειλεί εμβληματικά τις γυναίκες παγκόσμια, η παθητική βία δεν έχει ακόμη αναδειχθεί ούτε όπως ούτε όσο τις αξίζει, και μάλιστα σε σχέση με ανθρώπους που γνωρίζουν πολλαπλό αποκλεισμό εκτός κι εντός των κοινοτήτων τους, όπως οι μετανάστριες.

Η έμφυλη διάσταση της μετανάστευσης και της προσφυγιάς δεν έχει αναδειχθεί όσο της αξίζει σε έναν έμφυλο κόσμο και σε μία έμφυλη επιστήμη. Πέρα από περιστατικά ρητής κακοποίησης σε στρατόπεδα από φύλακες ή άνδρες μετανάστες που καταγγέλλονται διεθνώς υπάρχει και η άρρητη, παθητική βία που συνδέεται με την παγίωση του κοινωνικού εκπαιδευτικού και εργασιακού αποκλεισμού τους, κάτι που αξίζει να φωτίσουμε εν’ όψη της 25ης Νοέμβρη.

Οι ανισότητες των φύλων στα προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων αποτελούν έτσι μια παγιωμένη πραγματικότητα που παρά την γενικότερη αρνητική της επίδραση περνά ‘κάτω από το ραντάρ’, συμβάλλοντας στην έννοια της παθητικής βίας που δέχονται γυναίκες που βιώνουν πολλαπλό αποκλεισμό. Μάλιστα, ακόμη και σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν δραστηριότητες άτυπης μάθησης για γυναίκες, η διαφορετική αξιολόγηση κι αντιμετώπισή τους είναι εκκωφαντική.

Ένας εθελοντής που εργάζεται σε μια ισλαμική ένωση για γυναίκες πχ εξήγησε το εξής: «Έχουμε μαθήματα ραπτικής για γυναίκες πρόσφυγες ώστε να μπορούν να έρθουν και να είναι μαζί όσο τα παιδιά τους είναι στο σχολείο. Δεν το βλέπουμε ως επαγγελματική εκπαίδευση αλλά ως δραστηριότητα ελεύθερου χρόνου για να μπορούν να απολαμβάνουν τον χρόνο τους και να μπορούν να παράγουν κάτι για το σπίτι τους.»

Οι άντρες προτεραιοποιούνται σε πολλά προγράμματα και δράσεις τυπικής και άτυπης εκπαίδευσης αφού θεωρούνται πιο εύκολα ως εν δυνάμει μέλη του δημόσιου χώρου τόσο στο εσωτερικό των κοινοτήτων τους όσο και στην χώρα υποδοχής, αφού οι παρεμβάσεις θεωρούνται ήσσονος σημασίας μπροστά στο μεγάλο αφήγημά της ένταξης τους που έχει -και- βαθύ έμφυλο πρόσημο. Εδώ το ότι υπάρχουν πολλοί ειδικευμένοι ενήλικοι πρόσφυγες που με κάποια εκπαίδευση μπορούν να είναι μέρος μιας τοπικής κοινότητας, αλλά ότι οι γυναίκες είναι κυρίως ανειδίκευτες παίζει τον ρόλο της παγίωσης και δεν αντιμετωπίζεται ως πρόκληση ανατροπής.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί μία χώρα με ένα από τα καλύτερα εν συγκρίσει κοινωνικά δίκτυα κι εκπαιδευτικά συστήματα στην Ευρώπη. Την Σουηδία. Γυναίκες πρόσφυγες που συμμετείχαν σε προγράμματα εισαγωγής πριν από το 2010 σε αυτήν την χώρα έλαβαν λιγότερες ώρες γλωσσικής κατάρτισης, περιορισμένη παρακολούθηση και λιγότερη εκπαίδευση στην αγορά εργασίας σε σύγκριση με τους άνδρες μετανάστες (Andersson et al., 2016; Sου, 2012).

Επιπλέον, παρόλο που πολλές γυναίκες εκδήλωσαν έντονη επιθυμία να εργαστούν, οι θέσεις εργασίας που τους προσφέρονται λόγω (και) της έμφυλης υποτίμησης μερικές φορές δεν ευθυγραμμίζονται με τις προτιμήσεις, το μορφωτικό τους υπόβαθρο ή την επαγγελματική εμπειρία που είχαν αποκτήσει (Leibig & Tronstad, 2018; Thomsson & Hoflund, 2000), η οποία όντως μερικές φορές κρίνεται σωστά ανεπαρκής στο νέο πλαίσιο της χώρας υποδοχής.

Σε πρόσφατη έρευνα σχετικά με τη συμμετοχή σε διαφορετικούς τύπους εκπαίδευσης 10 χρόνια μετά την άφιξη τους στη χώρα, για πρόσφυγες που έφτασαν στη Σουηδία την περίοδο 2000 2006, επιβεβαίωσε πως η συντριπτική πλειοψηφία του προσφυγικού πληθυσμού που παραμένει συνήθως αποκλεισμένη είναι γυναίκες. Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι οι πρόσφυγες στο ‘μονοπάτι του αποκλεισμού’ είναι σαφώς διαφορετικοί από εκείνους που επιτυγχάνουν μια αρχική έστω ένταξη. Τυπικά, τα άτομα στην οδό αποκλεισμού είναι γυναίκες, μεγαλύτερης ηλικίας, έχουν χαμηλότερα επίπεδα εκπαίδευσης, και προέρχονται από λιγότερο προνομιούχες χώρες, κατά βάσην μη Ευρωπαϊκές.

Με άλλα λόγια οι μετέχοντες επαγγελματικά και κοινωνικά τουλάχιστον με καλύτερους όρους είναι πιο πιθανό να είναι άνδρες, νεότεροι, ανώτερης εκπαίδευσης και προερχόμενοι από χώρες της Ευρώπης και της Νότιας Αμερικής. Γεγονός που καταδεικνύει τις ετερογένειες πίσω από τον γενικό όρο μετανάστες και πρόσφυγες (aka αναγκαστικοί μετανάστες) και τις ποικίλες δυναμικές τους σε σχέση με την πρόσληψη την εκπαίδευση και την ένταξη.

Σύμφωνα με τον Landell (2021), πχ, οι γυναίκες μετανάστριες, ιδιαίτερα οι πρόσφυγες, αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο αποκλεισμού και παθητικοποίησης, τόσο σε σχέση με τις σπουδές όσο και σε σχέση με την εργασία, σε σύγκριση με τους άντρες ομολόγους τους. Σε αυτό επιδρούν καθοριστικά οι έμφυλοι ρόλοι, καθώς έρευνες έχουν δείξει ότι η ύπαρξη μικρού/ών παιδιού/ών είναι ο πρωταρχικός λόγος για την δημόσια αδράνεια και την οικιακή υπερδραστηριότητα των γυναικών προσφύγων, αποτρέποντας ή καθυστερώντας την είσοδό τους στον δημόσιο χώρο ή/και στην αγορά εργασίας.

Με δεδομένο ότι η φροντίδα των παιδιών ανατίθεται σχεδόν αποκλειστικά στις γυναίκες αυτός αναδεικνύεται σε έναν ακόμη ισχυρό παράγοντα κοινωνικής απομόνωσης που δεν μεταβάλλει προς το καλύτερο την ζωή τους σε σχέση με το έμφυλο, ακόμη και σε κοινωνικά πιο φιλελεύθερα περιβάλλοντα, αφού η ‘αορατότητα’ των γυναικών προσφύγων και των ιδιαίτερων αναγκών τους παραμένει ισχυρή.

Ένας επιπλέον παράγοντας που σχετίζεται με τους έμφυλους ρόλους, είναι ότι συχνά οι γυναίκες μεταναστεύουν για οικογενειακή επανένωση ακολουθώντας τους άνδρες τους και έρχονται για να δώσουν προτεραιότητα στην οικογένεια, αποφεύγοντας κοινωνικές και εκπαιδευτικές επιδιώξεις (Adamuti-Trache et al., 2013; Blau & Kahn, 2015).

Έρευνες επεσήμαναν ότι ακόμη και σε χώρες με πιο οργανωμένα προγράμματα μαθημάτων, η συμμετοχή των προσφύγων και μεταναστών σε προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων και η εργασιακή και κοινωνική τους ένταξη ή ο αντίστοιχος αποκλεισμός είναι -και- θέμα φύλου, αφορώντας πρώτιστα τις γυναίκες. Ενώ, σε σύγκριση με τους άνδρες, είναι πιο πιθανό να καταλήξουν περιθωριοποιημένες. Αυτό το επαναλαμβανόμενο στοιχείο βάζει στην συζήτηση πως καμιά μερική παρέμβαση που δεν θα αντιμετωπίζει, στον βαθμό που της αναλογεί, δομικά χαρακτηριστικά όπως ο σεξισμός, η άκριτη σύνδεση προγραμμάτων γλώσσας με την αγορά εργασίας που προτεραιοποιεί τα κέρδη στην εποχή του άκρατου οικονομικού φιλελευθερισμού, τα στερεότυπα και η αναπαραγωγή τους σε μειονοτικές κοινότητες κλπ, δεν μπορεί να μεταβάλλει την πραγματικότητα και να εξασφαλίσει την ένταξή τους.

Είναι ενδιαφέρον όμως, ότι είναι επίσης οι άνδρες και οι πρόσφυγες ανώτερης εκπαίδευσης οι οποίοι είναι πιθανότερο να μεταναστεύσουν εκ νέου, κάτι που -με δεδομένους τους καλύτερους -εν συγκρίσει πάντα με τις γυναίκες ομοεθνείς τους- όρους ένταξης τους- δείχνει πως έχουν τη δυνατότητα να δράσουν πρωτοβουλιακά για την καλυτέρευση των όρων ζωής τους. Τα ευρήματα αυτά επιβεβαιώνουν τη σημασία δομικών παραγόντων όπως π.χ πρακτικές που σχετίζονται με διακρίσεις και έμφυλους κανόνες συμπεριφοράς, που μπορεί να επηρεάσουν τις οδούς προς την κοινωνική συμμετοχή και την αγορά εργασίας, παρά τη συμμετοχή σε μαθήματα εκπαίδευσης ενηλίκων».

Το έμφυλο και το ηλικιακό ή οι κοινωνικά αποκλεισμένοι εντός των αποκλεισμένων

Οι ανισότητες που παρατηρούνται στην ένταξη σε εκπαιδευτικά προγράμματα μπορούν να αποδοθούν σε διάφορους παράγοντες. «Πολλοί πρόσφυγες προέρχονται από χώρες όπου οι γυναίκες ασχολούνται κυρίως με τις οικιακές ευθύνες, τη φροντίδα των παιδιών, και τεκνοποιία. Κατά συνέπεια, οι γυναίκες μπορούν να δώσουν προτεραιότητα στην αγορά εργασίας και την συμμετοχή στην εκπαίδευση σε μικρότερο βαθμό από τους άνδρες».

Επιπλέον, εθνοτικές διακρίσεις πρακτικές εντός της Δημόσιας Υπηρεσίας Απασχόλησης και της αγοράς εργασίας μπορεί να οδηγήσουν σε διπλό αποκλεισμό με πρώτιστα θύματα τις γυναίκες (Ayres et al., 2013; Liebig & Tronstad, 2018; SOU, 2012). Οι Καθοριστικοί παράγοντες συμμετοχής στην εκπαίδευση ενηλίκων, έτσι, θα πρέπει να παίρνονται πιο συστηματικά υπόψη και να προκαλούν τριβή με καθεστηκυίες νοοτροπίες, αυτονόητα και γενικές προσεγγίσεις.

Αναγνωρίζοντας τον κεντρικό ρόλο της εκπαίδευσης ενηλίκων στη συνολική ένταξη των μεταναστών στη Σουηδία, μελετητές έχουν χρησιμοποιήσει το μοντέλο Immigrant Human Capital Investment (IHCI) για να το αποκαλύψουν υποκείμενους καθοριστικούς παράγοντες. Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, η απόφαση για επιδίωξη μετά τη μετανάστευση ένταξης στην εκπαίδευση
εξαρτάται από τη στάθμιση του κόστους και των οφελών της. Το κόστος περιλαμβάνει εκπαιδευτικά έξοδα και την ευκαιρία διαφυγόντων κερδών (το κόστος της μη εργασίας κατά τη διάρκεια των μαθημάτων).

Αλλά και αυτή η οικονομικίστικη προσέγγιση αγνοεί άλλους καθοριστικούς παράγοντες όπως επισημάναμε, όπως και την δυνατότητα μιας εκπαίδευσης ενηλίκων που θα προτεραιοποιεί λόγω των υπαρκτών τους αναγκών, αλλά δεν θα επικεντρώνεται τόσο μονοσήμαντα στην αγορά. Αντίθετα θα προσπαθεί να ανοίξει διόδους στην κριτική γνώση, στην πολιτειότητα, στον κοινωνικοπολιτικό ορίζοντα ολονών.

Η περιορισμένη εκπαιδευτική δυνατότητα γυναικών μεταναστριών, έτσι, μπορεί να αποδοθεί πρώτιστα στον ρητό σεξιστικό πολιτισμό και στα πρότυπα φύλου που κυριαρχούν στις χώρες
καταγωγής κι έπειτα στον άρρητο σεξισμό των χωρών υποδοχής. Μελέτες έχουν δείξει ότι πολλές γυναίκες πρόσφυγες προέρχονται από χώρες με υψηλή ανισότητα μεταξύ των φύλων και περιορισμένη γυναικεία απασχόληση, όπου οι ευθύνες φροντίδας και τεκνοποίησης πέφτουν δυσανάλογα στις γυναίκες ακόμη και μετά την μετανάστευσή τους (Grönlund & Fairbrother,
2022; Leibig & Tronstad, 2018). Αυτό μπορεί να μειώνει τα κίνητρά τους να συμμετάσχουν στην εκπαίδευση ενηλίκων στη χώρα υποδοχής, η οποία είναι έτσι κι αλλιώς επικεντρωμένη στους άνδρες, και τελικά να εμποδίζει την επιτυχή και πληρέστερη ένταξή τους στην κοινωνία και στην αγορά εργασίας.

Το φύλο παίζει καθοριστικό ρόλο στη συμμετοχή των μεταναστών στην εκπαίδευση ενηλίκων. Και κάθε εκπαίδευση ενηλίκων που δεν το λαμβάνει ουσιαστικά υπόψη της δεν είναι πλήρης ούτε όσο χρήσιμη θα μπορούσε, και υποχρεούται, να είναι. Σύμφωνα με έρευνες, όμως, «πάνω από το ένα τρίτο των προσφύγων (38%) ακολουθεί μία πορεία αποκλεισμού/…/ παρά το μεγάλο μερίδιο που συμμετέχει μακροπρόθεσμα σε μαθήματα γλωσσών, ιδιαίτερα κατά την πρώτη τριετία. Οι πρόσφυγες αυτοί, όπως επισημάναμε, έχουν έμφυλο, ηλικιακό και ταξικό στίγμα, που τους συνοδεύει σε σχέση τόσο με την προηγούμενη εκπαίδευση που έχουν δεχθεί ή έχουν στερηθεί, όσο και με αυτήν που νιώθουν ότι δικαιούνται στη νέα χώρα.

Τα πολιτιστικά πρότυπα στις χώρες προέλευσης δυνητικά συνεχίζουν να επηρεάζουν ακόμη και μετά τη μετανάστευση όπως αναφέρει ο Landell, (2021). Οι εκπαιδευτικές τροχιές των ανθρώπων που υφίστανται διπλό ή πολλές φορές και πολλαπλό αποκλεισμό, δεν οδηγούν στην ένταξη αλλά αντίθετα στη συνέχιση της ευπάθειας στις οδούς ένταξής τους.

Είναι επίσης σημαντικό να αναγνωριστεί η επίδραση του δομικού σεξισμού και ρατσισμού, όπως κι ο αντίκτυπος τόσο των κρατικών όσο και των διαρθρωτικών φραγμών, που εκτός από τα επιμέρους χαρακτηριστικά παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της ένταξης ή του αποκλεισμού μεταναστών και προσφύγων.

Η έλλειψη εξιδεικευμένου δυναμικού εκπαιδευτών ενηλίκων, η έμφαση στην χρηστική αντίληψη μιας γλώσσας προσαρμοσμένης στην αγορά και «μια ανεπαρκής προσέγγιση για την αντιμετώπιση των αναγκών των μεταναστών με χαμηλό μορφωτικό επίπεδο και των αναλφάβητων» (Bucken et al., 2018; Öbrink Hobzová, 2021), επίσης συμβάλλουν σε μια ‘μηχανική’ του αποκλεισμού, παγιώνοντας μια σχετική κουλτούρα, εις βάρος της συνολικής κοινωνίας.

Αυτή παραμένοντας εντονότερη για ορισμένες ομάδες μεταναστών και προσφύγων, ιδιαίτερα των γυναικών, επιστρέφεται ως φαύλος κύκλος στη μειονοτική κοινότητα μέσα πχ από την οικογενειακή μονάδα, ενώ οι ετερογένειες στο εσωτερικό της που δημιουργούν αφετηριακές ανισότητες αντιμετωπίζονται με ανεπαρκή, γενικόλογα προγράμματα ένταξης συνήθως.

Αλλά, παρόλα τα προσκόμματα, η σχέση των αποκλεισμένων με την εκπαίδευση ενηλίκων θα πρέπει να αναδεικνύει τόσο τις ποικίλες δυναμικές που δρουν σε ένα πολύπλοκο έτσι κι αλλιώς κι από μόνο του πεδίο, όσο και την ποικιλομορφία των οδών που ακολουθούνται ή που πρέπει να εφευρεθούν. Το στοίχημα είναι πολύτιμο για να αγνοηθεί. Γιατί, όπως έχει λεχθεί, «όταν εκπαιδεύεις έναν άνδρα, εκπαιδεύεις έναν άνθρωπο. Όταν εκπαιδεύεις μια γυναίκα, εκπαιδεύεις μια γενιά.»