Τα επαναλαμβανόμενα πολύνεκρα περιστατικά στην Πύλο και τη Χίο, με τον πνιγμό εκατοντάδων μεταναστών, φέρνουν όλο και πιο έντονα στο μυαλό τον χαρακτήρα του Αττίλα Mellanchini, όπως τον ενσάρκωσε ο Ντόναλντ Σάδερλαντ στην επική ταινία του Μπερνάρντο Μπερτολούτσι “1900” (ή Novecento).

Ο Αττίλα παρουσιάζεται ως ένα τέρας, ωστόσο η σχέση του με τη Ρεγκίνα φανερώνει και μια σκοτεινή αφοσίωση. Ο Αττίλα ενεργεί στο όνομα του «καθήκοντος», όμως η απόλυτη ταύτισή του με την κουλτούρα της βίας, σε συνδυασμό με την ένοχη σιωπή και την κάλυψη της εξουσίας (στο πρόσωπο του Alfredo), τον οδήγησαν σταδιακά σε όλο και πιο αποτρόπαιες πράξεις, όπως η δολοφονία ενός παιδιού.

Πρόκειται για εγκλήματα που γεννιούνται από την αποθράσυνση της ατιμωρησίας — μια συνθήκη που η Ελλάδα βίωσε οδυνηρά στην ιστορία της, ειδικά κατά τη Γερμανική Κατοχή, όπου η υποτίμηση της ανθρώπινης ζωής έγινε επίσημη πολιτική.

Για την ταινία και τον κινηματογραφικό της συμβολισμό υπάρχουν ασφαλώς πιο ειδικοί να μιλήσουν. Εκείνο όμως που καθιστά την αναλογία επίκαιρη είναι η λογική πίσω από μια αντίληψη καθήκοντος που αποσυνδέεται από την ανθρώπινη ζωή και μετατρέπεται σε ψυχρό μηχανισμό.

Μια λογική στηριγμένη σε μύθους και fake news. Δεν είναι τυχαίο ότι η άκρα δεξιά, με βάση στοιχεία, είναι η μόνη πολιτική παράταξη διεθνώς που προάγει fake news – π.χ.  έρευνα σε 26 χώρες, σε διάστημα 6 ετών και σε αρκετές εκλογικές περιόδους¹:

Για να κατανοήσουμε αυτή τη λογική με ψυχραιμία –και όχι με κραυγές– αξίζει να στραφούμε στα δεδομένα της μετανάστευσης και να τα θυμίζουμε στον κόσμο.

Ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο είναι το βιβλίο:

«ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ – 22 ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΤΙ ΚΡΥΒΕΤΑΙ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΑΥΤΟΥΣ» του Hein de Haas².

Για το Βιβλίο, Video 3 λεπτών:

Το βιβλίο:

• Είναι γραμμένο σε κατανοητή γλώσσα, όχι ακαδημαϊκή.
• Δεν είναι «υπέρ» ή «κατά» ιδεολογικά· είναι υπέρ των στοιχείων.

Αναγνωρίζοντας ότι βαθιά ριζωμένοι μύθοι δεν καταρρίπτονται με ένα άρθρο, αξίζει να σταθούμε σε ορισμένα βασικά σημεία του βιβλίου, τεκμηριωμένα με στοιχεία:

• Η μετανάστευση είναι παγκόσμιο και διαχρονικό φαινόμενο, όχι εξαίρεση της εποχής μας.
• Πολλοί μύθοι βασίζονται σε φόβο και πολιτική ρητορική, όχι σε δεδομένα.
• Οι μετανάστες συνολικά συνεισφέρουν περισσότερα απ’ όσα κοστίζουν στις οικονομίες.
• Δεν υπάρχει αυτόματη σχέση μετανάστευσης και εγκληματικότητας.
• Η ένταξη είναι καθοριστικός παράγοντας κοινωνικής συνοχής.
• Οι μετανάστες καλύπτουν δομικά κενά στις αγορές εργασίας.
• Η μετανάστευση δεν μειώνει τους μισθούς· σε αρκετές περιπτώσεις συμβάλλει στην αύξησή τους σε συγκεκριμένους τομείς.
• Οι πολιτισμικές αξίες των μεταναστών δεν απειλούν την κοινωνία· η ποικιλομορφία μπορεί να την ενισχύσει.
• Όλοι οι μετανάστες δεν είναι «παράνομοι»· υπάρχουν πολλές και διαφορετικές νομικές κατηγορίες.
• Οι γυναίκες μετανάστριες δεν είναι λιγότερο αυτόνομες· πολλές συμμετέχουν ενεργά στην αγορά εργασίας.
• Δεν ισχύει ότι οι μετανάστες δεν θέλουν να ενταχθούν· το αντίθετο προκύπτει από πλήθος ερευνών.
• Οι μεταναστευτικές ροές δεν καθορίζονται από τα επιδόματα, αλλά από πολέμους, ανισότητες και την κλιματική κρίση.
• Οι αυστηρές πολιτικές ελέγχου δεν μειώνουν τη μετανάστευση, την καθιστούν απλώς πιο επικίνδυνη.
• Τα ΜΜΕ συχνά μεγεθύνουν μεμονωμένα περιστατικά, δημιουργώντας στρεβλές εικόνες.
• Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι οι άνθρωποι, αλλά η απουσία σοβαρής πολιτικής.

Η ελληνική περίπτωση

Και στην Ελλάδα, οι κυρίαρχοι μύθοι δεν επιβεβαιώνονται από τα στοιχεία:

Μύθος 1: «Η Ελλάδα έχει υπερβολικά πολλούς μετανάστες»
Η Ελλάδα βρίσκεται κοντά στον ευρωπαϊκό μέσο όρο και χαμηλότερα από αρκετές χώρες της Βόρειας Ευρώπης.

Μύθος 2: «Οι μετανάστες ζουν από επιδόματα»
Η πλειονότητα εργάζεται στην αγροτική παραγωγή, τον τουρισμό, την οικοδομή και τη φροντίδα ηλικιωμένων, συχνά καταβάλλοντας εισφορές χωρίς πλήρη πρόσβαση σε παροχές.

Μύθος 3: «Παίρνουν τις δουλειές των Ελλήνων»
Καλύπτουν θέσεις που οι Έλληνες δεν επιλέγουν. Σε πολλές περιπτώσεις, αν αποχωρήσουν, οι θέσεις αυτές δεν αντικαθίστανται.

Μύθος 4: «Η μετανάστευση αυξάνει την εγκληματικότητα»
Δεν υπάρχει τεκμηριωμένη συσχέτιση. Μεγάλο μέρος των συλλήψεων αφορά διοικητικές παραβάσεις (έγγραφα).

Μύθος 5: «Η Ελλάδα δεν αντέχει άλλους»
Η χώρα γερνά και συρρικνώνεται πληθυσμιακά. Χωρίς μετανάστες, η πίεση σε εργασία, παραγωγή και συντάξεις αυξάνεται.

Επίλογος

Όπως και στον Αττίλα του Μπερτολούτσι, το πρόβλημα δεν είναι γενικά η απουσία συναισθημάτων, αλλά η υποκατάσταση της ηθικής από ένα τυφλό «καθήκον», που στηρίζεται σε μύθους. Όταν οι μύθοι μετατρέπονται σε πολιτική, το κόστος μετριέται σε ανθρώπινες ζωές.

Το ανησυχητικό είναι ότι αυτή η λογική δεν περιορίζεται στους μηχανισμούς εξουσίας, αλλά τείνει να κανονικοποιείται κοινωνικά: όταν η απανθρωπιά παρουσιάζεται ως «ρεαλισμός», όταν η βία βαφτίζεται «αποτροπή» και όταν η αδιαφορία γίνεται αποδεκτή ως κοινή λογική. Σε τέτοιες συνθήκες, η κοινωνία συνηθίζει να ανέχεται την αδικία, αποδυναμώνεται η εμπιστοσύνη μεταξύ των ανθρώπων και διαβρώνεται σταδιακά η ίδια η έννοια της ανθρώπινης αξίας.

Η συνέχιση αυτής της πορείας δεν απειλεί μόνο τους πιο ευάλωτους. Οδηγεί σε κοινωνίες πιο κλειστές, πιο φοβικές και πιο πρόθυμες να θυσιάσουν δικαιώματα και ελευθερίες στο όνομα μιας ψευδούς ασφάλειας στηριγμένης σε μύθους. Και σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η απώλεια ανθρωπιάς δεν μένει ποτέ περιορισμένη — αργά ή γρήγορα επιστρέφει ως γενικευμένη βία, θεσμική αυθαιρεσία και ηθική παρακμή.

Τα στοιχεία υπάρχουν. Αυτό που μένει να φανεί είναι αν υπάρχει η πολιτική βούληση από τις Ευρωπαϊκές και Ελληνικές ηγεσίες —και η εγρήγορση από την κοινωνία— ώστε να υπερισχύσουν του φόβου.

• Καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Αναφορές

1  Törnberg, P., & Chueri, J. (2025). When do parties lie? Misinformation and radical-right populism across 26 countries. The International Journal of Press/Politics, 19401612241311886. https://doi.org/10.1177/19401612241311886

2  De Haas, H. (2025). Μετανάστευση – 22 μύθοι και τι κρύβεται πίσω από αυτούς. Εκδόσεις Μεταίχμιο. https://www.metaixmio.gr/el/products/metanastefsh–22-muthoi-kai-ti-krubetai-piso-apo-aftous-ebook-ePub