Είναι γεγονός ότι ο πλανήτης σήμερα απολιθώνεται σ’ ένα μεγάλο στρατόπεδο που άλλοτε χαλαρώνει και άλλοτε αυστηροποιείται, ανάλογα με τις προβλέψεις της τεχνοεπιστήμης και της τεχνοπολιτικής. Και μέσα σ’ αυτό το σχήμα οι πολίτες του παγκόσμιου στρατοπέδου θα κρατούνται σαν «γυμνές ζωές» σ’ ένα στο στρατόπεδο όπως λέει ο Τζ. Αγκάμπεν, που θα είναι στερημένο από δικαϊκές δικαιωματικές υποστάσεις. Έτσι ο «πλανήτης στρατόπεδο», θα αποτελεί το νέο παγκοσμιοποιημένο τόπο της μερικής προστασίας και της ελλειμματικής υπόστασης.

Αντλούμε στοιχεία για το πώς θα λειτουργεί το νέο πλανητικό στρατόπεδο από τον Ασιλ Μπεμπέ, ο οποίος αναφέρεται στη νεκροπολιτική ως διάσταση της Βιοεξουσίας και της Βιοπολιτικής.

Οι πολίτες θα μας πει ο Ασιλ Μπεμπέ θα υποβάλλονται σε αστικό και κοινωνικό θάνατο, τα δικαιώματα θα χάνονται ή θα αποχρωματίζονται, η κοινωνική προστασία θα εξουδετερώνεται και η ζωή θα εισέρχεται σε επισφαλείς συνθήκες. Οι όροι διαβίωσης θα αγγίζουν τον απομονωτισμό της Παλαιστίνης, αλλά και την εξορία της ζωής του απαρτχάιντ της Νότιας Αφρικής.

Ο χωροχρόνος του ανθρώπου θα εντάσσεται σε συνθήκες πειθαρχικής συσκευής. Με άλλα λόγια η νεκροπολιτική θα εκφράζει τις σύγχρονες μορφές υποταγής της ζωής στη δύναμη του θανάτου. Επιπλέον η νεκροπολιτική θα αποδομεί το σύστημα της αστικής Δημοκρατίας. Για παράδειγμα οι θεσμοί θα αποτελούν φαινόμενα αντιθέσεων του κέντρου εξουσίας, και ως εκ’ τούτου θα έχουν μια γενική παθολογία, που σημαίνει ότι θα αυτονομούνται διαρκώς από τη κοινωνική τους αποστολή.

Επιπλέον θα λειτουργούν στο φάσμα της θεσμικής υποκρισίας της συναίνεσης που θα απαιτεί τη διαθεσιμότητα των πολιτών/υπηκόων στις αποφάσεις της εξουσίας. Το κύκλωμα ζωή-κοινωνία, φύση-πολιτισμός, (όπως το όριζε ο Λεβυ Στρώς) από τη νεκροπολιτική δεν αναγνωρίζεται. Και αυτό γιατί επενδύει σε μια αντιμετάθεση, όχι εκείνη που ξεκινά από το φαντασιακό/συμβολικό και κατευθύνεται στο πραγματικό, αλλά από ένα πραγματικό που θα υπερέχει του φαντασιακού/συμβολικού.

Η νεκροπολιτική εστιάζεται στη σκοτεινή πλευρά της εξουσίας. Δηλαδή στην ικανότητά της να αποφασίζει ποιοι μπορούν να πεθάνουν, ποιοι εκτίθενται συστηματικά στον κίνδυνο και ποιοι θάνατοι θεωρούνται πολιτικά ανεκτοί. Δεν κάνει αναφορά σε εμπόλεμες ζώνες ή αυταρχικά καθεστώτα, αλλά στο εσωτερικό των νεοφιλελεύθερων δημοκρατιών, μέσω των «κανονικών» θεσμικών διαδικασιών, των τεχνοκρατικών αποφάσεων και ενός λόγου που μετατρέπει την απώλεια σ’ αναπόφευκτο γεγονός.

Η διακυβέρνηση του νεοφιλελεύθερου Κυριάκου Μητσοτάκη

Η διακυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη μπορεί να αναλυθεί μέσα από αυτό το πρίσμα όχι ως μια ιστορική εξαίρεση, αλλά ως ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας ευρύτερης νεοφιλελεύθερης μετατόπισης. Σε αυτή τη μετατόπιση, η προστασία της ζωής δεν αποτελεί πλέον αδιαπραγμάτευτη πολιτική προτεραιότητα, αλλά έναν παράγοντα που σταθμίζεται με όρους κόστους, αποτελεσματικότητας και επικοινωνιακής διαχείρισης.

Η κριτική αυτή δεν προϋποθέτει την απόδοση πρόθεσης ή προσωπικού κυνισμού. Εξάλλου η νεκροπολιτική, σπάνια δηλώνεται ρητά. Λειτουργεί υπόγεια, μέσα από τη διάχυση της ευθύνης, από τη στατιστικοποίηση του θανάτου και από τη σταδιακή εξοικείωση της κοινωνίας με την απώλεια και πιο συγκεκριμένα ως «παράπλευρη απώλεια» της κανονικότητας, της ανάπτυξης ή της ασφάλειας.

Η νεκροπολιτική στη διακυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη καταγράφηκε τόσο στο μεταναστευτικό, όσο και με την πανδημία COVID ως αποδοχή της απώλειας μέσα από μια πολιτική του διαχειρίσιμου μεγέθους. Όταν η εξουσία αποδέχεται σιωπηρά ότι «δεν μπορούν να σωθούν όλοι» χωρίς να αναρωτηθεί ποιοι τελικά σώζονται και ποιοι όχι, τότε η νεκροπολιτική λειτουργεί ως μηχανισμός κοινωνικής και ταξικής επιλογής. Η απώλεια γίνεται ανεκτή, αρκεί να μην διαταράσσει την εικόνα της κανονικότητας και της επιτυχούς διαχείρισης.

Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται στα εργατικά δυστυχήματα, τα οποία εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται ως μεμονωμένα «ατυχήματα» και όχι ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών και οικονομικών επιλογών. Η εντατικοποίηση της εργασίας, η απορρύθμιση της αγοράς, οι ελλιπείς έλεγχοι, η υποβάθμιση της ασφάλειας και η αποδυνάμωση των συνδικάτων στο όνομα της ανταγωνιστικότητας δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου ο θάνατος στον χώρο εργασίας αντιμετωπίζεται ως παράπλευρη απώλεια της ανάπτυξης. Οι κυβερνητικές αντιδράσεις περιορίζονται συνήθως σε συλλυπητήριες δηλώσεις και γενικόλογες εξαγγελίες, χωρίς ουσιαστική σύγκρουση με τα αίτια που παράγουν την απώλεια.

Το έγκλημα των Τεμπών αποτέλεσε ίσως τη στιγμή όπου αυτή η νεκροπολιτική κανονικότητα έγινε μαζικά ορατή. Οι προειδοποιήσεις των εργαζομένων, οι εκθέσεις που αγνοήθηκαν, η απουσία σύγχρονων συστημάτων ασφαλείας, η ιδιωτικοποίηση χωρίς επαρκή δημόσιο έλεγχο και η χρόνια εγκατάλειψη των σιδηροδρομικών υποδομών συνέθεσαν το έδαφος για την τραγωδία. Οι δεκάδες νεκροί δεν ήταν αποτέλεσμα μιας στιγμιαίας αστοχίας, αλλά μιας μακράς αλυσίδας πολιτικών αποφάσεων. Κι όμως, η κυβερνητική απάντηση κινήθηκε και πάλι στη γνωστή τροχιά: επίκληση «διαχρονικών παθογενειών», διάχυση ευθυνών, επικοινωνιακή διαχείριση του πένθους.

Η νεκροπολιτική εδώ δεν εκδηλώνεται μόνο στο ίδιο το γεγονός της απώλειας, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο αυτή διαχειρίζεται πολιτικά. Το πένθος ιδιωτικοποιείται, αποσυνδέεται από τη διεκδίκηση δικαιοσύνης και μετατρέπεται σε μια ελεγχόμενη, σύντομη στιγμή συγκίνησης. Η κοινωνία καλείται να «προχωρήσει», να επιστρέψει στην κανονικότητα, χωρίς να αλλάξουν ουσιαστικά οι συνθήκες που παρήγαγαν τον θάνατο. Η απαίτηση για λογοδοσία παρουσιάζεται συχνά ως υπερβολή ή εργαλειοποίηση της τραγωδίας.

Ανάλογη λογική παρατηρείται και στις περιβαλλοντικές καταστροφές. Πυρκαγιές και πλημμύρες παρουσιάζονται ως φυσικά φαινόμενα ή ως αναπόφευκτες συνέπειες της κλιματικής κρίσης, παρά το γεγονός ότι η ένταση και οι συνέπειές τους συνδέονται άμεσα με πολιτικές επιλογές: αποδυνάμωση της πρόληψης, υποβάθμιση της πολιτικής προστασίας, άναρχη ανάπτυξη, εγκατάλειψη της υπαίθρου. Όταν οι απώλειες ζωών και περιουσιών φυσικοποιούνται, τότε η ευθύνη εξαφανίζεται και ο θάνατος ενσωματώνεται στην αφήγηση της «κρίσης».

Κεντρικό ρόλο σε αυτή τη μορφή διακυβέρνησης παίζει η επικοινωνία. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη έχει επενδύσει συστηματικά στη διαχείριση της εικόνας, στην ταχεία απορρόφηση των κρίσεων από τον δημόσιο λόγο και στη μετατόπιση της συζήτησης. Οι νεκροί τιμώνται συμβολικά, αλλά σπάνια μετατρέπονται σε αφορμή πολιτικής ρήξης. Η λογοδοσία αντικαθίσταται από τη διαχείριση του συναισθήματος και την επίκληση της αναγκαιότητας.

Η νεκροπολιτική δεν χρειάζεται αυταρχισμό με τη στενή έννοια. Μπορεί να λειτουργεί μέσα από απολύτως δημοκρατικές διαδικασίες, με τη γλώσσα της αποτελεσματικότητας, του ρεαλισμού και της οικονομικής αναγκαιότητας. Όταν η εξουσία παρουσιάζει τον θάνατο ως αναπόφευκτο αποτέλεσμα σύνθετων συνθηκών, απονομιμοποιεί εκ των προτέρων κάθε αξίωση για λογοδοσία. Η απώλεια μετατρέπεται σε κάτι που απλώς «συμβαίνει», όχι σε κάτι που παράγεται πολιτικά.

Η κυβέρνηση Μητσοτάκη δεν αποτελεί διεθνή εξαίρεση. Εντάσσεται σε μια ευρύτερη τάση, όπου η νεοφιλελεύθερη διακυβέρνηση αποδέχεται ότι δεν μπορούν –και ίσως δεν χρειάζεται– να σωθούν όλοι. Ωστόσο, ακριβώς γι’ αυτό η κριτική είναι αναγκαία. Διότι όταν μια κοινωνία συνηθίζει να ζει με τους νεκρούς της χωρίς να απαιτεί αλλαγή πορείας, τότε η δημοκρατία αποδυναμώνεται.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν μπορεί να υπάρξει πολιτική χωρίς απώλειες. Το ερώτημα είναι ποιες απώλειες θεωρούνται πολιτικά ανεκτές και ποιες ζωές κρίνονται άξιες προστασίας. Όσο η απάντηση σε αυτό το ερώτημα παραμένει άνιση, η νεκροπολιτική δεν θα είναι απλώς μια θεωρητική έννοια, αλλά μια καθημερινή εμπειρία για τους πολλούς. Και όσο η εξουσία μαθαίνει να κυβερνά μέσα από τη σιωπηρή αποδοχή του θανάτου, τόσο η ανάγκη για πολιτική, κοινωνική και δημοκρατική αντίσταση γίνεται επιτακτική.

*Απόστολος Αποστόλου, Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας Παν. Ρώμης.