Κόριν Ρέντγκρεϊβ: Ο ηθοποιός του διεθνούς τροτσκιστικού κινήματος

Πέθανε στα 70 του την Τρίτη 6 Απριλίου ο χαρισματικός ηθοποιός Κόριν Ρέντγκρεϊβ, από τις ηγετικές φυσιογνωμίες του διεθνούς τροτσκιστικού κινήματος και υπέρμαχος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Του Τριαντάφυλλου Μηταφίδη για την εφημερίδα Αυγή

Ο Κόριν Ρέντγκρεϊβ γεννήθηκε το 1939 και μεγάλωσε σε οικογένεια θεατρανθρώπων. Αναδείχθηκε σε κορυφαίο στέλεχος του Εργατικού Επαναστατικού Κόμματος, βρετανικού τμήματος της Διεθνούς Επιτροπής της 4ης Διεθνούς (ΔΕΤΔ), στο οποίο προσχώρησε και η αδελφή του Βανέσα, διάσημη ηθοποιός και αγωνίστρια.

Στα μέσα της δεκαετίας του '80, μετά το σχίσμα στη ΔΕΤΔ, ο Κόριν και η Βανέσα αναδείχθηκαν στην ηγεσία τόσο του βρετανικού της τμήματος - το οποίο μετονομάστηκε σε Μαρξιστικό Κόμμα - όσο και της ΔΕΤΔ, ιδιαίτερα μετά το θάνατο του ιστορικού της ηγέτη Τζέρι Χίλι.

Σε συνεργασία με δυνάμεις της «περεστρόικα» συγκρότησε την «Ένωση Συμπόσιο για την Ιστορική Αλήθειa». Με την αδελφή του Βανέσα ίδρυσαν την οργάνωση «Καλλιτέχνες ενάντια στον Ρατσισμό», το «Διεθνές Κίνημα για Ειρήνη και Δικαιοσύνη στην Τσετσενία» και το «Κόμμα Ειρήνης και Προόδου».

Συμμετείχε στην προσπάθεια ποινικής δίωξης του Τόνι Μπλερ για την εισβολή στο Ιράκ και υποστήριξε την αποστολή “Viva Palestina” που έσπασε το χερσαίο αποκλεισμό της Γάζα.

Το 1993, με την ηθοποιό και γυναίκα του Κίκα Μάρκαμ και την Βανέσα, ίδρυσαν την «Περιοδεύουσα Θεατρική Κομπανία», ενώ το 1998 κέρδισε το βραβείο Λόρενς Ολίβιε.

Το ελληνικό κοινό τον γνώρισε από τις ταινίες «Εις το Όνομα του Πατρός» και «Τέσσερεις Γάμοι και μια Κηδεία». Το 1995 εκδόθηκε το αυτοβιογραφικό του έργο Ο Πατέρας μου Μάικλ Ρέντγκρεϊβ.

Η ουτοπία του «σοσιαλισμού σε μια μόνη χώρα»

Του Κόριν Ρέντγκρεϊβ

Οι μπολσεβίκοι είδαν στον Οκτώβρη του 1917 την πρώτη πράξη της παγκόσμιας σοσιαλιστικής επανάστασης. Το ίδιο έκαναν εκατομμύρια εκμεταλλευομένων και καταπιεσμένων σ' ολόκληρο τον κόσμο. Έχοντας καταλάβει την εξουσία, οι μπολσεβίκοι ηγέτες είχαν πλήρη επίγνωση ότι η επανάστασή τους σε μια φτωχή και υπανάπτυκτη χώρα, εξαρτώμενη από τη συμμαχία της εργατικής τάξης με τους αγρότες, περικυκλωμένη από ξένες εχθρικές δυνάμεις, δεν θα μπορούσε να επιβιώσει για πολύ χωρίς τη σοσιαλιστική επανάσταση σε μια ή περισσότερες από τις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες. Αν είχαν δίκιο ή άδικο σ' αυτές τις πεποιθήσεις τους, δεν μπορεί κανείς να το απαντήσει λέγοντας απλώς ότι δεν υπήρξε νικηφόρα σοσιαλιστική επανάσταση τα χρόνια που ακολούθησαν τον Οκτώβρη.

Αν δεχτούμε την έννοια των «εναλλακτικών λύσεων» στην ιστορία, έννοια που υποστηρίζουν ο Ότο Λάτσις και άλλοι, τότε είναι καθαρό ότι η σοσιαλιστική επανάσταση στην Ευρώπη το 1918 και το 1923 βρισκόταν στην ημερήσια διάταξη. Μπορούμε, κατά συνέπεια, να δεχτούμε με σιγουριά ότι οι μπολσεβίκοι ηγέτες δεν διέπρατταν το αμάρτημα του «ουτοπισμού» όταν βάσιζαν το πρόγραμμα και τη στρατηγική τους σ' αυτή την ημερήσια διάταξη.

Πρέπει όμως επίσης να παραδεχτούμε ότι, με εξαίρεση τον Τρότσκι, στα μάτια μερικών μπολσεβίκων, κι εδώ συμπεριλαμβάνω τον Στάλιν, τον Κάμενεφ, τον Ζινόβιεφ, τον Μπουχάριν, και όλα τα μέλη του Πολιτικού Γραφείου την εποχή της τελευταίας αρρώστιας του Λένιν, διαμορφωνόταν μια άλλη εναλλακτική λύση, στην πραγματικότητα η αντίθετη. Ότι δηλαδή η επανάσταση μπορούσε να αντέξει, και να σταθεροποιηθεί και ότι υπήρχαν όλες οι υλικές και πολιτικές προϋποθέσεις για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ, ανεξάρτητα από τη σοσιαλιστική επανάσταση στις αναπτυγμένες χώρες ή την επανάσταση στις χώρες της Ανατολής. Αυτή η ιδέα διατυπώθηκε ως «σοσιαλισμός σε μια μόνη χώρα» το 1924, αποκρυσταλλώθηκε μετά την ήττα της επανάστασης στη Γερμανία το 1923, και σε μεγάλο βαθμό ως αντίδραση σ' αυτήν. Μια ήττα για την οποία αυτοί οι ηγέτες είχαν την κύρια ευθύνη.

Αποτελούσε πράγματι αυτή η ιδέα εναλλακτική λύση; Όλως περιέργως πολλοί, μαζί και μερικοί από τους πιο ένθερμους αντιπάλους της γραφειοκρατίας του Στάλιν, δέχονται ότι αποτελούσε. Τόση δύναμη έχουν τα «ματογυάλια του Στάλιν». Θα προσπαθήσω να αποδείξω ότι δεν αποτελούσε εναλλακτική λύση και ότι όχι μόνο ήταν εθνικιστική αντί να είναι διεθνιστική, όχι μόνο ήταν ρεφορμιστική αντί να είναι επαναστατική, αλλά ήταν επίσης πέρα για πέρα ουτοπική και ότι όλο και περισσότερο αποκτούσε τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα μιας ουτοπίας (ή δυστοπίας), που, στα χρόνια που ακολούθησαν, έδωσε τροφή στη φαντασία των φιλοσόφων, των μυθιστοριογράφων και των συγγραφέων έργων επιστημονικής φαντασίας.

Η φιλοσοφία του Στάλιν

Αυτό που πρέπει να δειχτεί παραπέρα είναι ότι, την αντίληψη του Στάλιν για την παγκόσμια επανάσταση την καθοδηγούσε μια φιλοσοφία μαρξιστική στα λόγια αλλά εντελώς ουτοπική και αντιδραστική στο περιεχόμενο και στην τάση της. Και εδώ αναφέρομαι στο Τέταρτο Κεφάλαιο της Συνοπτικής Ιστορίας του ΚΚΣΕ (1938), ένα κεφάλαιο που υποτίθεται πως έχει συντάξει ο ίδιος ο Στάλιν.

Οι μελετητές του μαρξισμού στη Δύση συνηθίζουν να χαρακτηρίζουν την έκθεση του διαλεκτικού και του ιστορικού υλισμού από τον Στάλιν ως ανυπόφορα σχηματική, εκχυδαϊσμένη, νεκρή και σχολαστική. Δεν έχει γίνει σοβαρή προσπάθεια να αναλυθούν αυτές οι σελίδες και να δοθεί απάντηση στους ισχυρισμούς πολλών γενεών συγγραφέων στη Σοβιετική Ένωση, που αισθάνονταν υποχρεωμένοι να δηλώνουν ότι τα λόγια του συντρόφου Στάλιν ήταν το Άλφα και το Ωμέγα του μαρξισμού, γιατί, υποτίθεται, ότι δεν υπάρχει ανάγκη να δοθεί μια τέτοια απάντηση. Εναπόθεσαν σ' έναν αντίπαλο της μαρξιστικής φιλοσοφίας, τον Μπερντιάεφ, να περιγράψει τη φιλοσοφία του Στάλιν, που είναι σίγουρα ακριβής έως το σημείο που φθάνει. Αλλά περιγραφή δεν σημαίνει και ανάλυση.

Μόνον ένας σοβιετικός φιλόσοφος, και μάλιστα ο σπουδαιότερος από τους συγχρόνους σοβιετικούς φιλοσόφους, ο Έβαλντ Ιλιένκοφ, άρχισε το έργο αυτό και κατά τραγικό τρόπο δεν έζησε για να το ολοκληρώσει. Το τελευταίο του έργο, Η Λενινιστική Διαλεκτική και η Μεταφυσική του Θετικισμού, που δημοσιεύθηκε μετά το θάνατό του στο περιοδικό Πολιτιζντάτ το 1980, από ένα λογοκριμένο χειρόγραφο, και απ' όσο γνωρίζω δεν έχει ποτέ δημοσιευθεί ολόκληρο, τουλάχιστον στα αγγλικά. Αυτή είναι μια φοβερή παράλειψη.

Στο βιβλίο του, ο Ιλιένκοφ μελετά την επίθεση του Λένιν στον Μπογκντάνοφ, στο Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός. Στον πρόλογό του τονίζει την πολιτική αναγκαιότητα του έργου του Λένιν και επιμένει στις καταστροφικές πολιτικές συνέπειες της θεωρίας του εμπειριομονισμού του Μπογκντάνοφ. Δείχνει πώς ο Μπογκντάνοφ αναπλάθει με ψευδο-επιστημονική φρασεολογία τις μαρξιστικές ερμηνείες, με σκοπό να παρουσιάσει όλα τα κοινωνικά θέματα ως τεχνικά ζητήματα οργάνωσης αυτό-αναπτυσσόμενων συστημάτων. Ο Μπογκντάνοφ ισχυρίζεται ότι η κοινωνική αλλαγή και οι κοινωνικές σχέσεις κυβερνώνται από τις γενικές αρχές της οργάνωσης, αρχές που και οι ίδιες αποτελούν περιπτώσεις των νόμων που διέπουν την ανάπτυξη όλων των πολύπλοκων συστημάτων.

Έτσι, αντιλαμβάνεται την κοινωνία ως μέρος μιας πολύπλοκης μηχανής που αυτο-οργανώνεται ή ενός οργανισμού που τελικά διέπεται από γενικούς νόμους, όπως ο νόμος της διατήρησης της ενέργειας, ή η «αρχή της ισορροπίας». Είναι εύκολο να δει κανείς σ' αυτές τις σελίδες του Ιλιένκοφ τον φιλοσοφικό προκάτοχο της κακόφημης, σταλινικής περιγραφής των ανθρώπων σαν «βιδίτσες της μηχανής». Ακόμα πιο εύκολο είναι να δούμε ποιες ήταν οι τρομακτικές πολιτικές συνέπειες της διαβόητης αρχής της «οικονομίας της σκέψης». Αλλά ο Ιλιένκοφ παρουσιάζει ακόμα πιο λαμπρά το θέμα του, όταν αναφέρεται στα δύο έργα επιστημονικής φαντασίας του Μπογκντάνοφ, το Κόκκινο Άστρο που δημοσιεύθηκε το 1918 και τον Μηχανικό Μένι το 1933.

Στο Κόκκινο Άστρο ένας Ρώσος επαναστάτης μεταφέρεται στον Άρη όπου βρίσκει αυτό που ο Μπογκντάνοφ ολοφάνερα πιστεύει πως είναι η τέλεια κομμουνιστική κοινωνία. Το κράτος έχει σβήσει και η διακυβέρνηση των ανθρώπων έχει μετατραπεί σε διαχείριση πραγμάτων, καθοδηγούμενη από μια ελίτ ειδικών τεχνικών. Όμως αυτοί οι ειδήμονες που γνωρίζουν τα πάντα για όλα τα πράγματα δεν περιορίζονται στο να πατάνε απλώς τα κατάλληλα κουμπιά. Η ίδια τους η θέση τους εξουσιοδοτεί να παίρνουν αποφάσεις μεγίστης σπουδαιότητας, αφού αφορούν στη μοίρα ολόκληρων εθνών ακόμα και πολιτισμών. Ο Ιλιένκοφ πιστεύει ακράδαντα και πολύ σωστά, ότι η ουτοπία του Μπογκντάνοφ είναι ο προκάτοχος της φιλοσοφίας και της πολιτικής του σταλινισμού.

Δεν χρειάζεται να είσαι μαρξιστής για να κριτικάρεις το σταλινισμό. Αλλά από εδώ δεν προκύπτει καθόλου ότι για να το κάνεις αυτό, είσαι υποχρεωμένος να εγκαταλείψεις το μαρξισμό, όπως φαίνεται να πιστεύει ο Αλεξάντρ Γιάκοβλεφ. Ακόμα παραπέρα: ο Εστεμπάν Βολκόφ (σ.τ.μ., ο εγγονός του Λ. Τρότσκι) χτες απέδειξε ότι ο κυριότερος αντίπαλος του σταλινισμού, ο Λεόν Τρότσκι, δεν χρειάστηκε να σπάσει από τον μπολσεβικισμό για να απαντήσει το ερώτημα πώς και γιατί το κόμμα εκφυλίστηκε. Αντίθετα, βρήκε στο οπλοστάσιο του μπολσεβικισμού και του μαρξισμού όλα όσα ήταν αναγκαία για να ρίξει φως στο ποια ήταν η τύχη του Κόμματος. Η δουλειά του Ιλιένκοφ αποτελεί συνέχεια αυτής της πάλης.

Aπόσπασμα από την ομιλία του Κ. Ρέντγκρεϊβ στο συνέδριο της «ΕΝΩΣΗΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ '90 ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ» (Αθήνα 22-27 Οκτωβρίου 1991)