Γιατί η άρνηση του Ολοκαυτώματος από τον Aραβικό κόσμο;

Pierre Puchot: Ο υπότιτλος του βιβλίου σου είναι "The Israeli-Arab War of Narratives" (Ο πόλεμος των αφηγημάτων μεταξύ του Ισραήλ και των Αράβων). Τι εννοείς;

Gilbert Achar: Πρόκειται για τον πόλεμο που φέρνει αντιμέτωπες δύο εξ ολοκλήρου συμμετρικές προσεγγίσεις για τις ρίζες της διαμάχης. Συγκεκριμένα αναφέρομαι εδώ στην έννοια του «αφηγήματος» ως αναπαράστασης της ιστορίας, όπως έχει αναπτυχθεί από το ρεύμα του μεταμοντερνισμού. Το αφήγημα του Ισραήλ περιγράφει ένα Ισραήλ που αναδύεται ως αντίδραση στον αντισημιτισμό, καθώς και στα Βιβλικά δικαιώματα που επικαλούνται οι θρήσκοι Σιωνιστές. Και η δικαιολόγησή του από τον Ευρωπαϊκό αντισημιτισμό επεκτείνεται και στους Άραβες, οι οποίοι παρουσιάζονται ως συνεργοί στον παροξυσμό του αντισημιτισμού, το Ναζισμό –το οποίο νομιμοποιεί τη γένεση του κράτους του Ισραήλ σε γη κατακτημένη από πληθυσμούς αραβικής καταγωγής. Γι’αυτό και το αφήγημα του Ισραήλ επιμένει σε τέτοιο βαθμό στον Αμίν αλ Χουσέινι, τον πρώην γενικό μουφτή της Ιερουσαλήμ, εξαιρετικά παρατραβηγμένο και μεγαλοποιημένο.

Στην Αραβική πλευρά, το πιο λογικό αφήγημα μπορεί πιθανόν να συνοψιστεί με τους όρους: «Δεν είχαμε καμία σχέση με το Ολοκαύτωμα. Ο αντισημιτισμός δεν είναι μια καθιερωμένη παράδοση για εμάς, αλλά ένα ευρωπαϊκό φαινόμενο. Ο Σιωνισμός είναι ένα αποικιοκρατικό κίνημα που πήρε μπροστά στην Παλαιστίνη υπό τη Βρετανική εντολή, παρόλο που υπήρξαν προηγούμενα περιστατικά. Κατά συνέπεια είναι μια αποικιοκρατική εμφύτευση στον Αραβικό κόσμο, καθ’ ομοίωση της Νοτίου Αφρικής και άλλων». Τον πόλεμο μεταξύ αυτών των δύο αφηγημάτων διερευνώ στο βιβλίο αυτό.

Pierre Puchot: Υπάρχει μία κυρίαρχη αραβική ανάγνωση του Ολοκαυτώματος; Τι την καθιστά ξεχωριστή και σε διαφέρει από αυτές στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες;

Gilbert Achar: Δεν υπάρχει μία μοναδική αραβική ερμηνεία του Ολοκαυτώματος, ακριβώς όπως δεν υπάρχει μία μοναδική ευρωπαϊκή ερμηνεία, παρόλο που υπάρχει σαφώς περισσότερη ομοιογένεια στην αντίληψη του Ολοκαυτώματος στην Ευρώπη. Ωστόσο ακόμη και αυτό είναι πρόσφατο, αφού, όπως ξέρεις, το Ολοκαύτωμα δεν ήταν ένα επανερχόμενο ζήτημα στα ευρωπαϊκά νέα και παιδεία στις δύο δεκαετίες που ακολούθησαν το Β’ Παγκόσμιο.

Στον Αραβικό κόσμο, η κατάσταση είναι πολύ πιο διαφοροποιημένη. Αυτό είναι κυρίως το αποτέλεσμα της ύπαρξης μια εξαιρετικής ποικιλίας πολιτικών καθεστώτων στις αραβικές χώρες, με πολύ διαφορετικούς νομιμοποιητικούς μηχανισμούς. Ομοίως, πολύ διαφορετικά –και εκτενώς αντιθετικά—ιδεολογικά ρεύματα διαπερνούν την αραβική κοινή γνώμη.

Σε αυτούς τους τελευταίους χρόνους, υπάρχει μια κλιμάκωση στην αγριότητα των Ισραηλινών στρατιωτικών επιχειρήσεων —που έχουν μεταλλαχθεί από πολέμους τους οποίους το Ισραήλ μπορούσε να δικαιολογήσει ως αμυντικούς, σε πολέμους που δεν μπορούν πια να παρουσιάζονται σε καμία περίπτωση με αυτόν τον τρόπο— ξεκινώντας με την επέμβαση στο Λίβανο το 1982. Αυτή συνοδεύτηκε από μια ένταση μίσους στη διαμάχη Ισραήλ-Αράβων, εμφανώς λόγω της τύχης που επιφυλασσόταν στους Παλαιστίνιους στα κατειλημμένα από το 1967 εδάφη.

Με τη διευρυμένη κριτική του Ισραήλ, και από τη Δύση, ειδικά μετά το 1982, έχουμε δει ότι το κράτος αυτό συστηματικά καταφεύγει σε μια στρατηγική χρησιμοποίηση της ανάμνησης του Ολοκαυτώματος, που ξεκίνησε με τη δική του Αδόλφου Άιχμαν το 1960. Και αυτή η χρησιμοποίηση προκαλεί, στην «αντίθετη πλευρά», μια αντανακλαστική αντίδραση που μερικές φορές φτάνει να απαρνηθεί το Ολοκαύτωμα. Ο καλύτερος δείκτης αυτής της αντιδραστικής ποιότητας είναι το γεγονός ότι ο αραβικός πληθυσμός που έχει δεχτεί την πλέον ευρεία εκπαίδευση πάνω στην ανάμνηση του Ολοκαυτώματος, οι Άραβες πολίτες του Ισραήλ, έχει τα τελευταία χρόνια εκδηλώσει μια εκπληκτική έκρηξη άρνησης.

Στο μυαλό μου αυτό απεικονίζει με σαφήνεια το γεγονός ότι σε αυτές τις περιπτώσεις η άρνηση αντιστοιχεί περισσότερο σε μια «ενστικτώδη αντίδραση», από πολιτικό πείσμα, παρά σε μια αληθινή άρνηση του Ολοκαυτώματος, όπως αυτή έχει εκδηλωθεί στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου οι αρνητές περνούν το χρόνο τους επινοώντας ιστορικές θεωρίες που επιδιώκουν να διαψεύσουν την ύπαρξη των θαλάμων αερίων κλπ.

Άλλος δείκτης αυτής της διαφοράς είναι εντός του αραβικού κόσμου, όπου η άρνηση βρίσκεται σε έξαρση, δε βρίσκεται ούτε ένας συγγραφέας που να έχει παράγει κάτι αυθεντικό πάνω στο θέμα. Το μόνο που κάνουν οι Άραβες αρνητές είναι να παίρνουν θεωρίες που έχουν παραχθεί στη Δύση.

Pierre Puchot: Η πολιτική εκμετάλλευση της άρνησης όπως έχει διαμορφωθεί από τον Αχμαντινετζάντ σήμερα δεν έχει χρησιμοποιηθεί παλιότερα στον αραβικό κόσμο, στην εποχή του Νάσερ για παράδειγμα. Τι μας λέει αυτή η εξέλιξη;

Gilbert Achar: Ο ισλαμικός φονταμενταλισμός που έχει αναπτυχθεί κατά τις πιο πρόσφατες δεκαετίες, από την οπτική της διαμάχης Ισραήλ-Αράβων, κουβαλάει μια ουσιοκρατική εντύπωση, παρόλο που δεν είναι αντισημιτικός με τη στενή φυλετική έννοια του όρου. Είναι μια εντύπωση που ξεσηκώνει τον αντι-Ιουδαϊσμό που εντοπίζεται στις Αβρααμικές θρησκείες που ακολούθησαν τον Ιουδαϊσμό: το Χριστιανισμό και το Ισλάμ. Αυτά τα στοιχεία που εμφανίζονται στο Ισλάμ πρόκειται να καταδειχθούν ώστε να διευκολυνθεί μια σύγκλιση ανάμεσα σε αυτό το ιδεολογικά ακραίο ρεύμα και στη δυτική άρνηση.

Pierre Puchot: Ποια στοιχεία του Ισλάμ επιτρέπουν την πραγματοποίηση αυτού του αντι-Ιουδαϊσμού;

Gilbert Achar: Υπάρχουν επικρίσεις του Ιουδαϊσμού μέσα στο Ισλάμ και απόηχοι της διαμάχης που αναδύθηκε μεταξύ του Προφήτη του Ισλάμ και των αραβικών φυλών στην Αραβική χερσόνησο. Αλλά είναι ένα αντιφατικό υπόβαθρο: βρίσκουμε αντι-χριστιανικές και αντι-ιουδαϊκές δηλώσεις στις ισλαμικές γραφές. Αλλά την ίδια στιγμή, οι Χριστιανοί και οι Εβραίοι θεωρούνται «άνθρωποι των γραφών» και μπορεί κατά συνέπεια απολαμβάνουν ευνοϊκή αντιμετώπιση συγκρινόμενοι με άλλους πληθυσμούς σε χώρες που το Ισλάμ κατέκτησε, πληθυσμοί που εξαναγκάστηκαν να αλλαξοπιστήσουν. Οι άνθρωποι των γραφών δεν εξαναγκάστηκαν να αλλαξοπιστήσουν και οι θρησκείες τους θεωρήθηκαν νόμιμες. Επομένως, υπάρχει ένταση ανάμεσα στις δύο αντιφατικές διαθέσεις.

Στο βιβλίο μου δείχνω πώς ο άνθρωπος που μπορεί να θεωρηθεί ο κύριος ιδρυτής του σύγχρονου Ισλαμικού φονταμενταλισμού, ο Rachid Rida, άλλαξε από στάση υπέρ των εβραίων λόγω αντι-χριστιανισμού –ειδικά κατά τη διάρκεια της υπόθεσης Ντρέιφους, οπότε και αποκήρυξε τον αντι-ιουδαϊσμό στην Ευρώπη—σε μια στάση που, πλησιάζοντας το τέλος της δεκαετίας του 1920’ άρχισε να επαναλαμβάνει έναν αντισημιτικό λόγο δυτικής έμπνευσης, συμπεριλαμβανομένου του μεγάλου ναζιστικού αντισημιτικού αφηγήματος που απέδιδε όλων των ειδών τις ευθύνες στους Εβραίους σε συμφωνία με το πλαστό ρωσικό «Πρωτόκολλα των Πρεσβύτερων της Σιών», μαζί και η ευθύνη για τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Έπειτα βλέπουμε ένα μόσχευμα να παράγεται μεταξύ κάποιων δυτικών αντισημιτικών λόγων και ισλαμικού φονταμενταλισμού που ρέπει προς αυτήν την κατεύθυνση όσον αφορά σε αυτό το ζήτημα λόγω των όσων συμβαίνουν στην Παλαιστίνη. Προτού η διαμάχη να ενταθεί στην Παλαιστίνη, ο ίδιος Rachid Rida προσπάθησε να έρθει σε διάλογο με εκπροσώπους του σιωνιστικού κινήματος, ώστε να τους πείσει να συστήσουν συμμαχία μεταξύ Εβραίων και Μουσουλμάνων, για να αντισταθούν στη χριστιανική Δύση ως αποικιοκρατική δύναμη. Από αυτήν τη στάση κατά της αποικιοκρατίας που καθορίζει τη στάση κατά της Δύσης, προχώρησαν στον αντι-σιωνισμό, ο οποίος στην περίπτωση της φονταμενταλιστικής θρησκευτικής νοοτροπίας συνδυάστηκε πολύ εύκολα με τον αντισημιτισμό.

Πέρα από αυτά όμως, τα δείγματα του αντι-Ιουδαϊσμού που βρίσκει κανείς στο Ισλάμ, τα βρίσκει εκατονταπλάσια στο Χριστιανισμό, και ιδιαίτερα στον Καθολικισμό, με την ιδέα των εβραίων ως θεοκτόνων, των εβραίων ως υπεύθυνων για το θάνατο του Ιησού, το γιο του Θεού. Αυτή η αντι-Εβραϊκή κατηγορία που εμπεριέχεται στο χριστιανισμό έχει επιπλέον καταλήξει σε μία καταδίωξη των Εβραίων στην ιστορία της Δύσης ασύγκριτα μεγαλύτερη από ότι στην περίπτωση των χωρών του Ισλάμ. Έχουμε δει για παράδειγμα το πώς οι Εβραίοι της Ιβηρικής χερσονήσου, διαφεύγοντας τη χριστιανική Επανακατάκτηση (Reconquista) και την Ιερά Εξέταση, βρήκαν καταφύγιο στο μουσουλμανικό κόσμο, στη Βόρειο Αφρική, την Τουρκία και αλλού.

Pierre Puchot: Πώς η Χεζμπολάχ και η Χαμάς έχουν χρησιμοποιήσει αυτή την ανερχόμενη ροπή προς την άρνηση για την εξυπηρέτηση πολιτικών σκοπών;

Gilbert Achar: Ο λόγος του Rachid Rida, ζωτικός στις ιδεολογίες τους, ήταν παρών από το ξεκίνημα στη Χαμάς και τη Χεσμπολάχ. Πολύ περισσότερο δε στη Χαμάς, που προήλθε από τη Μουσουλμανική Αδλφότητα στην Παλαιστίνη. Ο ιδρυτής της Αδελφότητας, Hassan El-Banna, εμπνεύστηκε σε μεγάλο βαθμό από τον Rachid Rida.

Στην περίπτωση της Χεζμπολάχ, ο λόγος αυτός παρουσιάζεται μέσω της θεώρησης του τι επρόκειτο να συμβεί με το Ιράν: στο φονταμενταλισμό των Σιιτών παραδοσιακά δεν υπάρχει ερέθισμα για αντι-ιουδαϊκή διάσταση συγκρίσιμη με αυτή που συναντούμε στο Rida. Αυτή διαμορφώθηκε μαζί με την αντίθεση του Ιρανικού καθεστώτος στη Δύση, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στο Ισραήλ.

Αυτό που όμως διακρίνει τη Χαμάς καθώς και τη Χεζμπολάχ είναι ότι πρόκειται για μαζικά κινήματα, και ότι ως τέτοια έχουν μια πρακτική διάσταση. Όσο και αν βολεύει τον Αχμαντινετζάντ να παρασταίνει μόνος του την άρνηση γα λόγους εξωτερικής πολιτικής, αυτά τα κινήματα έχουν σε μεγάλο βαθμό μειώσει τον αντισημιτικό λόγο που προηγουμένως εξέφραζαν και ο οποίος αποδείχτηκε αντιπαραγωγικός.

Pierre Puchot: Αυτό που καταλαβαίνω από το βιβλίο σου είναι η άρνηση του Ολοκαυτώματος έχει γίνει καθαυτό πολιτικό εργαλείο στη Μέση Ανατολή, είτε κανείς επιλέγει να το χρησιμοποιήσει είτε όχι. Πώς ήταν αυτό το εργαλείο ουσιαστικό για την πολιτική ίδρυση του Παλαιστινιακού κινήματος, ειδικά όσον αφορά στην PLO;

Gilbert Achar: Η PLO, από τότε που οι ένοπλες Παλαιστινιακές οργανώσεις πήραν το πάνω χέρι μετά το 1967, πολύ γρήγορα κατάλαβε ότι ο αντισημιτικός λόγος είναι κακός από μόνος του και γενικότερα αντίθετος στα συμφέροντα του αγώνα του Παλαιστινιακού λαού. Εξ ου και η επιμονή στη διάκριση μεταξύ αντισημιτισμού και αντισιωνισμού, που ήταν το θέμα πολιτικής διαμάχης μέσα στο παλαιστινιακό κίνημα.

Pierre Puchot: Αντίστροφα, ποιοι είναι οι μηχανισμοί αυτού που αποκαλείς «θετική» εργαλειοποίηση του Ολοκαυτώματος, όπως εκπηγάζει από το Ισραήλ;

Gilbert Achar: Ποιες μπορεί να είναι οι νομιμοποιήσεις για το κράτος του Ισραήλ; Δε λέω να αμφισβητήσουμε την ύπαρξή του, αλλά να εξετάσουμε τους τρόπους με τους οποίους νομιμοποιεί την ύπαρξή του στον εαυτό του. Πρέπει να παραδεχτούμε ότι, εκτός από τους θρήσκους Σιωνιστές, η Βιβλική νομιμοποίηση πείθει πολύ λίγους. Όσο και για τη δικαιολόγηση που βρίσκουμε στον κοσμικό Σιωνισμό, όπως εκφράζεται κατά κύριο λόγο από τον Theodore Herzl, είναι μια δικαιολόγηση που δε λαμβάνει υπόψιν τι υπάρχει εκεί που το «εβραϊκό κράτος» πρόκειται να δημιουργηθεί. Η μόνη εξήγηση που δίνει για αυτό το κράτος είναι ο αντισημιτισμός στη Δύση. Δεν ανησυχεί καθόλου για το τι βρίσκεται ήδη εκεί. Επιπλέον, ξέρουμε ότι αρχικά το σιωνιστικό κίνημα είχε κάποιες φορές πολύ έντονες συζητήσεις για την τοποθεσία του σιωνιστικού κράτους. Γι’αυτό, για το κίνημα των Σιωνιστών, ήταν ζήτημα εισαγωγής του σε μια αποικιοκρατική επιχείρηση και βρίσκουμε αναφορές στην αποικιοκρατία στον βιβλίο του Herzl, συμπεριλαμβανομένης της ιδέας ενός προμαχώνα πολιτισμού κατά των βαρβάρων.

Η αποικιοκρατική ιδεολογία, έχοντας παγκοσμίως ξεπεραστεί, ήταν αναγκαίο να βρει μια εναλλακτική νομιμοποίηση: και ήταν τότε που η εργαλειοποίηση του Ολοκαυτώματος άρχισε να εντείνεται, ειδικά από τις αρχές της δεκαετίας του '60 με τη δίκη του Άιχμαν. Εξαιρετική δουλειά έχει γίνει πάνω σε αυτό το θέμα, ιδιαίτερα από τον Tom Segev. Είναι μια πραγματικά καταπληκτική δουλειά πάνω στον τρόπο με τον οποίο, μέσα στο ίδιο το Ισραήλ, το ζήτημα του Ολοκαυτώματος θα αναδυόταν ξαφνικά και θα άλλαζε μορφή. Η σχέση προς το Ολοκαύτωμα πρόκειται να άλλαζε από μια σχέση απέχθειας προς τους επιζήσαντες σε μια χρήση της μνήμης ως νομιμοποιητικής για το Κράτος. Επιπρόσθετα, ως αφήγημα, αυτή η νομιμοποίηση έχει λειτουργήσει άκρως αποτελεσματικά στη Δύση σε πολλά επίπεδα, συμπεριλαμβανομένης της σχέσης μεταξύ του Ισραήλ και του Ομοσπονδιακού κράτους της Γερμανίας σε καιρούς που η γερμανική διοίκηση ήταν γεμάτη πρώην Ναζί. Ο κόσμος πολύ συχνά παραγνωρίζει τον εξαιρετικά καταλυτικό ρόλο που έπαιξε η Γερμανία στην ενδυνάμωση του Κράτους του Ισραήλ, με τις αποζημιώσεις που έδωσε η Βόννη, όχι στα θύματα του Ναζισμού, στους επιζήσαντες της γενοκτονίας, αλλά στο κράτος του Ισραήλ παρουσιαζόμενο ως το κράτος των επιζησάντων. Κατά συνέπεια, αυτή η νομιμοποίηση του κράτους του Ισραήλ επρόκειτο να γίνει σταδιακά μέσα στο χρόνο ένα πολύτιμο πολιτικό εργαλείο για αυτό το Κράτος, ένα εργαλείο που σήμερα υπερχρησιμοποιείται.

Η μνήμη του Ολοκαυτώματος επαναφέρεται για να αντισταθμίσει κάθε κριτική. Υπάρχουν φορές που αυτό έχει φτάσει το επίπεδο το γκροτέσκου, όπως τότε που ο πρωθυπουργός Μπεγκίν έδωσε τη διάσημη απάντησή του στο Ρόναλντ Ρέιγκαν κατά την πολιορκία της Βηρυτού: Ο Μπεγκίν παρομοίασε τότε τον Αραφάτ με το Χίτλερ, ακριβώς τη στιγμή που ο ισραηλινός στρατός πολιορκούσε τη Βηρυτό και ενώ πολλοί Ισραηλινοί και άλλοι παρατηρητές παραλλήλιζαν την κατάσταση με το Γκέτο της Βαρσοβίας.

Pierre Puchot: Υπάρχει ο παραλληλισμός μεταξύ της Νάκμπα και του Ολοκαυτώματος στη Μέση Ανατολή; Με ποιο τρόπο αποκαλύπτει πιθανές πολιτικές εξελίξεις;

Gilbert Achar: Σε αυτό το επίπεδο υπάρχουν δύο διαφορετικές πτυχές: αυτή για την οποία μιλήσαμε, τον πόλεμο για την εργαλειοποίηση του Ολοκαυτώματος, και επίσης υπάρχει αυτό που θα αποκαλούσαμε τοπική εκδοχή του ανταγωνισμού μεταξύ θυμάτων: «Η δική μου τραγωδία είναι πιο σημαντική από τη δική σου». Στην πλευρά των Παλαιστινίων, μπορεί κανείς συχνά να διαβάσει δηλώσεις που διαβεβαιώνουν ότι η τύχη του Παλαιστινιακού λαού ήταν χειρότερη από αυτή των Εβραίων στο Ναζισμό. Αυτές είναι ασφαλώς εξοργιστικές υπερβολές, αλλά μπορούμε έυκολα να καταλάβουμε τι τις κινητοποιεί. Αλλά βρίσκουμε και ανταγωνισμό θυμάτων σχετικά με το Ολοκαύτωμα και στην περίπτωση άλλων ιστορικών τραγωδιών όπως η γενοκτονία των Αρμενίων.

Την ίδια στιγμή, είναι καλό να ακούμε τα σχόλια του πρώην Ομιλητή της Κνεσέτ, Avraham Burg. Αυτός λέει έξω από τα δόντια: «είμαστε ένοχοι για την αποσιώπηση των γενοκτονιών και των τραγωδιών των άλλων». Αντιμέτωποι με μια κατάσταση στην οποία στο Ισραήλ αρνούνται τη Νάκμπα –και όπου χρειαζόταν η εμφάνιση αυτών που αποκαλούνται «νέοι ιστορικοί» και του μετα-σιωνισμού για να αμφισβητηθεί ο επίσημος λόγος της άρνησης της Νάκμπα– δεν υπάρχει μόνο η εξέλιξη της άρνησης του Ολοκαυτώματος από την αραβική πλευρά, αλλά επίσης και μια κλιμάκωση στις αξιώσεις τους για το εύρος και το δράμα της δικής τους τραγωδίας. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αντιφατικές εκδηλώσεις: από τη μια πλευρά, άρνηση του Ολοκαυτώματος, ελαχιστοποίηση των εγκλημάτων του Ναζισμού, και από την άλλη πλευρά ένας λόγος που κατηγορεί το Ισραήλ ότι αναπαράγει τα εγκλήματα του Ναζισμού... είναι απολύτως ξεκάθαρο ότι δεν πρεσβεύει η λογική. Είναι ένας ιδεολογικός πόλεμος που συνεχίζει περισσότερο μέσω συναισθημάτων και παθών, παρά μέσω ορθολογικού λόγου.

Pierre Puchot: Στο συμπέρασμά σου παρουσιάζεις μια κάπως αισιόδοξη ανάλυση: «Η πρόοδος που έχει υπάρξει μεταξύ Αράβων και Ισραηλινών είναι σημαντική όταν κανείς αναλογίζεται το αδύνατο της επικοινωνίας ανάμεσά τους κατά τις πρώτες δεκαετίες μετά τη Νάκμπα».

Gilbert Achar: Αυτή η πρόοδος είναι εν μέρει προϊόν της PLO, που άνοιξε το δρόμο για μια πιο ορθολογική στάση απέναντι στο Ολοκαύτωμα, το Κράτος του Ισραήλ και του Ισραηλινούς στην αραβική μεριά.

Επαφές μεταξύ Αράβων και Εβραίων υπάρχουν σήμερα και στο τέλος θα διευκολύνουν την αναγνώριση του Ολοκαυτώματος και της Νάκμπα. Η αναγνώριση του τελευταίου από τους Ισραηλινούς είναι πιο δύσκολο γιατί υπονοεί την αναγνώριση της δικής τους ευθύνης, με τις άμεσες επιπτώσεις που μπορεί κανείς να φανταστεί, το οποίο θα οδηγούσε σε μια στάση ριζικά αντίθετη από αυτήν που τηρούν οι κυβερνήσεις του Ισραήλ μέχρι τώρα. Ωστόσο αυτή η αναγνώριση της Νάκμπα από το Ισραήλ σήμερα είναι ένα απαραίτητο βήμα προς την επίτευξη μιας αληθινής επίλυσης αυτής της διαμάχης που συνεχίζεται για υπερβολικά πολύ καιρό.

Πηγή: Znet