Η νέα απόπειρα μετάλλαξης των πανεπιστημίων

1. Σήμερα η πατρίδα μας διέρχεται μια δύσκολη περίοδο στην εξέλιξή της. Δεν φταίει η Μεταπολίτευση που απεκατέστησε τη δημοκρατία, αλλά η ποιότητα της εξέλιξής της.

Του Φραγκίσκου Καλαβαση* στην Αυγή της 5/9/2010

Όπως κάθε περίοδος στην εξέλιξη ενός οργανισμού ή μιας κοινωνίας εμπεριέχει τα ίχνη του παρελθόντος, τα λάθη και τις ψεύτικες βεβαιότητες, αλλά περιέχει και τις δυνατότητες ενός καλύτερου μέλλοντος.

Αυτές οι δυνατότητες δεν περιέχονται παρά μόνο στην κεφαλαιοποιημένη γνώση, στη φαντασία, στην επιστήμη και στην τέχνη. Κι εδώ οι προσδοκίες της κοινωνίας στρέφονται και πάλι στη νεολαία και στα πανεπιστήμια.

Οι περίοδοι των μεγάλων κρίσεων δεν είναι πάντα απρόβλεπτες, αλλά δυστυχώς δεν είναι ποτέ αντιστρέψιμες.

Τα πανεπιστήμια, ο κόσμος της διανόησης και του πολιτισμού τα τελευταία χρόνια συνεχώς προειδοποιούν ότι δεν μπορεί να επιζήσει η κοινωνία μας στον σύγχρονο κόσμο αν δεν εμπιστευτεί τη νεολαία της, αν δεν καλλιεργεί μια ισχυρή παιδεία και έναν πολιτισμό ανοιχτό και ανεκτικό στη διαφορετικότητα, στη συνεργασία, στην ελεύθερη δημιουργία.

Γι' αυτό απορρίπτουμε την όποια απόπειρα περιορισμού της ελευθερίας στην έρευνα και τη διδασκαλία, επιμένουμε στον εθνικό σχεδιασμό και στον δημόσιο χαρακτήρα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, αρνούμαστε την πνευματική πτώχευση μιας αμφίβολης επιχειρηματικότητας.

2. Τα πανεπιστήμια στη σύγχρονη κοινωνία είναι η ασφαλής στέγη και το φυτώριο των ελεύθερων διανοητών, των επιστημόνων και των δημιουργών. Κι όμως η πολιτεία και η κρατική διοίκηση δεν συμπράττει πάντα υπέρ του δημοσίου συμφέροντος.

Τα μέχρι στιγμής στοιχεία της κυβερνητικής πολιτικής συνιστούν μια νέα απόπειρα μετάλλαξης της υπαρξιακής συνθήκης των ΑΕΙ, καθώς κινούνται σε δυο κυρίως θεμελιακές κατευθύνσεις:

- τη σύνθεση των οργάνων διεύθυνσης και διοίκησης,

- τη συνθήκη της εργασιακής σχέσης του ακαδημαϊκού προσωπικού

Κoινό στοιχείο των δύο κατευθύνσεων είναι η διπλή αλλοίωση υπόστασης του ακαδημαϊκού προσωπικού: η μείωση της ισχύος στα όργανα λήψης αποφάσεων και ο περιορισμός της ελευθερίας στη διδασκαλία και την έρευνα.

Η ανατροπή του «καθηγητικού» και η εγκατάσταση ενός τύπου «επιχειρηματικού» πανεπιστημίου, είναι μια επιδίωξη που σχετίζεται όχι μόνο με τα οικονομικά συμφέροντα που θα εξυπηρετηθούν αλλά και με τη συγκάλυψη της ανεπάρκειας της πολιτείας να αντιληφθεί την ευρωπαϊκή πραγματικότητα και να σχεδιάσει ελληνική πολιτική.

Το «σύνδρομο της Μαντάμ Σουσού» από τη δεκαετία του '60 συνεχίζει τα χαρακτηρίζει το πολιτικό προσωπικό των κυβερνήσεων με λίγες μόνο φωτεινές εξαιρέσεις στην ιστορία του τόπου. Η ιδεοληψία της «ψωροκώσταινας» με τα φαινόμενα ξενομανίας που διακωμώδησε ο κινηματογράφος διατηρήθηκε στο υπουργείο Παιδείας με την επινόηση των γραφικών «σοφών» και τις μανίες τους κατά των αιωνίων φοιτητών ή των εξεταστικών ρυθμίσεων, επανέρχεται δυστυχώς με τη συμπλεγματική αναβάπτιση της ταξιδιωτικής υπουργικής εμπειρίας σε «διεθνή πρακτική» και την επίκληση «διεθνών μοντέλων και εμπειρογνωμόνων» που, όπως δήλωσαν επιφανείς υπουργοί... μεταφέρθηκαν τηλεφωνικά στον πρωθυπουργό από τον Γκόρντον Μπράουν, στο Καστελλόριζο την ημέρα αναγγελίας του Μνημονίου.

Ο στόχος των κυβερνήσεων της τελευταίας δεκαετίας είναι να ανοίξουν μια αγορά στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, με ελεύθερο και ανόθευτο ανταγωνισμό, δηλαδή χωρίς προνομιακή σχέση του κράτους με τα δημόσια πανεπιστήμια.

Απευθύνονται κυρίως στους βασικούς επιχειρηματικούς ομίλους της χώρας ή/και σε μικρότερες εκπαιδευτικές επιχειρήσεις.

Υπόσχονται καταρχήν επιδότηση μέρους του κόστους/φοιτητή και κίνητρα εγκατάστασης και εξοπλισμών (παραχωρήσεις κρατικών ακινήτων ή επιχορηγούμενες δανειοδοτήσεις, ενισχυτικά προγράμματα για εξοπλισμούς) χωρίς κανένα περιφερειακό κίνητρο ή χωροταξικό περιορισμό.

Για την επίτευξη όμως αυτού του στόχου θα πρέπει να μετασχηματιστεί το μοντέλο του κρατικού πανεπιστημίου σε ένα μοντέλο που να δύναται να αναπαραχθεί και να είναι διαχειρίσιμο και ανταγωνίσιμο από έναν επιχειρηματικό όμιλο.

3. Εδώ αρχίζει η κωμικοτραγική εκδοχή της κυβερνητικής ανεπάρκειας, εκδοχή που όσο γίνεται αντιληπτή τόσο πεισμώνει τους εμπνευστές της και τους οδηγεί σε γραφικές επινοήσεις, σε γραφειοκρατικές ακρότητες και σε διοικητική αναξιοπιστία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι απίθανες επινοήσεις που καθυστερούν επί ένα σχεδόν χρόνο το ερευνητικό πρόγραμμα "Θαλής", εξευτελίζοντας διεθνώς τη χώρα μας σε επίπεδο σχεδιασμού και οργάνωσης ερευνητικών ομάδων.

Η νέα δέσμη μέτρων και πρωτοβουλιών επιδιώκει την ολοκλήρωση της λογικής των μετόχων στη διοίκηση των ΑΕΙ και ΑΤΕΙ, εισάγοντας εξωτερικούς μετόχους, αλλοιώνοντας πλήρως πλέον την ακαδημαϊκή σύνθεση και μετατρέποντας το «καθηγητικό» πανεπιστήμιο σε μετοχικό. Επί υπουργίας Γιαννάκου πέρασε η κλασματοποίηση της ακέραιης αξίας της ατομικής ψήφου στα εκλεκτορικά σώματα. Σε αυτό είχαν συμφωνήσει και οι πρυτάνεις και μεγάλο μέρος των ΔΕΠ θεωρώντας πως με αυτό τον τρόπο θα καταφέρουν σταδιακά να ξεγελάσουν τις πολιτικές νεολαίες και να περιορίσουν τη συμμετοχή των φοιτητών χωρίς να μειώσουν φανερά το ποσοστό αλλά ανάγοντας το σε ποσοστό επί του συνολικού αριθμού εγγεγραμμένων.

Η συντηρητική κουτοπονηριά κατά της νεολαίας, όπως πάντα, γυρίζει κάποια στιγμή εναντίον των εμπνευστών: τώρα ποσοστικοποιείται με τον ίδιο τρόπο η συμμετοχή των ΔΕΠ και επιπλέον επιδιώκεται η ποσοστιαία συμμετοχή εξωτερικών φορέων, άμεσα της αυτοδιοίκησης, αύριο των επιχειρηματικών μετόχων.

Η δεύτερη δέσμη μέτρων αφορά την αλλοίωση της εργασιακής σχέσης του ακαδημαϊκού προσωπικού. Η μονιμοποίηση των μελών ΔΕΠ μετά από κάποιο λογικό διάστημα προσαρμογής στην ακαδημαϊκή κοινότητα και η διάκριση της επιστημονικής κρίσης για ακαδημαϊκή εξέλιξη από την εργασιακή και μισθολογική συνθήκη, αποτελούν αναγκαίο όρο για τη διασφάλιση της ελευθερίας στην έρευνα και τη διδασκαλία. Με τα νέα μέτρα επιδιώκεται η άμεση σύνδεση της εργασιακής συνθήκης με την ατομική προσαρμοστικότητα στις επιχειρηματικές και ιδεολογικές πλέον στοχεύσεις της πολυ-μετοχικής διοίκησης. Αλλοιώνεται κατά συνέπεια η ακαδημαϊκή υπόσταση του πανεπιστημιακού καθηγητή ως κρατικού λειτουργού εφόσον αναιρείται η βασική συνθήκη-πλαισίωση της ακαδημαϊκής του ελευθερίας και το συνταγματικό τεκμήριο της προσωπικής ευθύνης για το περιεχόμενο της έρευνας και της διδασκαλίας του.

4. Ο τρόπος που αντιλαμβάνεται η κυρίαρχη ελληνική πολιτική τάξη τον διεθνή χάρτη της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και την κοινή ευρωπαϊκή προοπτική έχει πολλές αδυναμίες και ανεπάρκειες. Η συστηματική απουσία των κυβερνήσεων Καραμανλή από τις διαβουλεύσεις και τις επεξεργασίες, η εμμονή στην απλή αντιγραφή μοντέλων που προέκυψαν σε διαφορετικές κοινωνικό-οικονομικές συνθήκες και θεσμικές παραδόσεις, οδήγησαν σε γραφειοκρατικούς λαβύρινθους που εμπόδισαν την οργανωσιακή ανάπτυξη και την ομαλή ένταξη της πανεπιστημιακής μας εκπαίδευσης στο ευρωπαϊκό και το διεθνές γίγνεσθαι.

Η συνεχιζόμενη υπουργική και δημοσιογραφική επινόηση θεματολογίας έξω από αυτήν που προτείνουν τα ίδια τα πανεπιστήμια δεν μπορεί να κρύψει την ανεπάρκεια των κυβερνητικών επιτελείων σε θέματα εκπαιδευτικού σχεδιασμού και διακυβέρνησης. Η ανακάλυψη του χωροταξικού σχεδιασμού είναι κενή περιεχομένου, όσο τουλάχιστον δεν έχει σχεδιαστεί η περιφερειακή οργάνωση και ανάπτυξη του κράτους με τη συμμετοχή και των περιφερειακών, δηλαδή όλων των πανεπιστημίων.

Τώρα επιχειρείται η αντιστροφή της θεσμικής πραγματικότητας. Αντί η κυβέρνηση να προσπαθεί να διασφαλίζει συνθήκες καλής λειτουργίας των πανεπιστημίων, καλούνται οι Σύγκλητοι να προσαρμοστούν στις ισορροπίες καλής λειτουργίας του υπουργείου Παιδείας!

Ίχνος κι αυτό της περιόδου της κρίσης και της αρνητικής εξέλιξης στην στάση της πολιτείας απέναντι στα πανεπιστήμια, μαζί με τις ριπές εφήμερων λίβελων, αλαζονικών κρίσεων, άδικων προσβολών και συκοφαντιών. Σε στιγμές πίεσης και πολιτικής απομόνωσης, το σύνδρομο της Ψωροκώσταινας και του σουσουδισμού μπορεί να γίνει επικίνδυνο: η αλαζονεία της άγνοιας συχνά γοητεύεται από άτομα φασιστικής αναφοράς.

5. Καλλιεργείται εντέχνως τα τελευταία χρόνια, η ψευδαίσθηση πως μπορεί να υπάρξει έρευνα και εκπαίδευση χωρίς την απόλυτη ελευθερία στη διδασκαλία και την ανταλλαγή επιστημονικών ιδεών, χωρίς τη συνεχή αμφισβήτηση και χωρίς την ενθάρρυνση της κριτικής σκέψης και δράσης. Κάνουν λάθος. Η ακαδημαϊκή αυτονομία, η συμμετοχική διοίκηση, το πανεπιστημιακό άσυλο, δεν είναι απλές διαδικασίες, ξέχωρες από τους σκοπούς του πανεπιστημίου. Αποτελούν τους όρους και τις αναγκαίες συνθήκες για την ανάπτυξη της έρευνας και της διδασκαλίας.

Επιχειρήθηκε πριν από λίγα χρόνια η κατάργηση της συνταγματικής επιταγής του άρθρου 16 και απέτυχε, τώρα επιχειρείται η συρρίκνωση των ελληνικών πανεπιστημίων: χωροταξική, διοικητική και οικονομική. Οφείλουμε ακόμη μια φορά να τονίσουμε:

Τα ελληνικά πανεπιστήμια χρειάζονται απλά ένα σταθερό πλαίσιο για να αναπτυχθούν και ενταχθούν ακόμη πιο δυναμικά στο διεθνές ακαδημαϊκό γίγνεσθαι. Η Τριτοβάθμια Εκπαίδευση στη χώρα μας δεν χρειάζεται συρρίκνωση, αντίθετα χρειάζεται στρατηγική περιφερειακής ανάπτυξης και θεσμική αξιοποίησή της στην κρατική διοίκηση και την περιφερειακή διακυβέρνηση

Ας εμπιστευτεί επιτέλους η ελληνική πολιτεία αυτούς τους πανεπιστημιακούς χώρους που διαμορφώνουν το μέλλον με γνώση και επίγνωση της ευθύνης τους. Στο ακαδημαϊκό τοπίο της ελεύθερης παράθεσης επιστημονικών επιχειρημάτων και της καλλιέργειας παιδαγωγικής φιλότητας, ας μην πιέζει να εισαχθούν πρακτικές κερδοσκοπίας και φαυλότητας.

(*) Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου, Κοσμήτορας Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών